12 Ιουνίου 2018

Στοιχεία πλανητικού μετασχηματισμού.

I

Χρησιμοποιούμε τα επόμενα οικονομικά στοιχεία προκειμένου να θέσουμε ένα πλαίσιο προβληματισμού. Οι είκοσι μεγαλύτερες οικονομίες ως προς το Α.Ε.Π σε ισοτιμία αγοραστικής δύναμης [Gross domestic product i. based on purchasing-power-parity (PPP) share of world total (Percent), and ii. current prices (PPP, international dollars) / I.M.F] είναι οι εξής:

1. Κίνα
2. Ηνωμένες Πολιτείες
3. Ινδία
4. Ιαπωνία
5. Γερμανία
6. Ρωσσία
7. Ινδονησία
8. Βραζιλία
9. Ηνωμένο Βασίλειο
10. Γαλλία
11. Μεξικό
12. Ιταλία
13. Τουρκία
14. Νότιος Κορέα
15. Ισπανία
16. Σαουδική Αραβία
17. Καναδάς
18. Ιράν
19. Αυστραλία
20. Ταϊλάνδη

Ακολουθούν Αίγυπτος, Ταϊβάν (επαρχία της Κίνας), Νιγηρία, Πολωνία και Πακιστάν.


Εάν συμπεριλάβουμε, εκτός από κράτη, και άλλες οντότητες (εμπορικά μπλόκ, περιφερειακές ή διαφόρων ειδών - πολιτικές, νομισματικές και οικονομικές - ενώσεις διακυβερνητικού ή υπερεθνικού χαρακτήρα, κοινές αγορές κ.λπ), τότε τα πράγματα μεταβάλλονται. Επισημαίνοντας εξ' αρχής πως πρώτον, στα επόμενα δεν περιλαμβάνουμε τις πατέντες της εκλαμπρότατης και απαστράπτουσας Οσίας και Εκκομικευμένης Παρθένου Γαλλίας στην κεντρική και δυτική Αφρική που συνδέονται νομισματικά - CFA franc - καθώς και απλές πολυμερείς συμφωνίες ή συνδιασκέψεις (πλην μιας εξαίρεσης. Διάβασε παρακάτω για Ο.Ι.Δ) και δεύτερον, πως παρόλο που παραθέτουμε τα παρακάτω στοιχεία έχουμε ως πάγια θέση πως είναι παραπλανητική η σύγκριση μεμονωμένων κρατών με ενώσεις (παραδείγματος χάριν Η.Π.Α vs Ε.Ε ή ακόμη και Ευρωζώνη), από οικονομικής απόψεως έχουμε τα εξής:

[Οργανισμός Ισλαμικής Διάσκεψης/Συνεργασίας]
1. Κίνα [1]
- Ευρωπαϊκή Ένωση [2]
2. Ηνωμένες Πολιτείες [3]
3. Ινδία [4]
- Ένωση Χωρών της Νοτιοανατολικής Ασίας (ASEAN/I.M.F) [5]
4. Ιαπωνία [6]
- Ευρασιατική Οικονομική Ένωση [7]
- Κοινή αγορά του Νότου (Mercosur) [8]
5. Γερμανία [9]
6. Ρωσσία [10]
- Συμβούλιο Συνεργασίας του Κόλπου (Gulf Cooperation Council) [11]
7. Ινδονησία [12]
8. Βραζιλία [13]
9. Ηνωμένο Βασίλειο [14]
10. Γαλλία [15]



Η προηγούμενη λογική - και ο χάρτης που προκύπτει από αυτήν - περισσότερο φανερώνει πόλους, κέντρα ή περιοχές. Ο πόλος, το κέντρο ή η περιοχή με τη μεγαλύτερη δυναμική, ισχύ και βαρύτητα στις μέρες μας είναι η Ανατολική ή Άπω Ασία (Κίνα, Ιαπωνία, Κορεάτικη Χερσόνησος, Ταϊβάν κ.λπ). Καθόλου τυχαία εκεί δεν έχουμε σχηματισμό ή ανάπτυξη κάποιας οντότητας (μόνο μια τριμερής σύνοδος-συνδιάσκεψη κορυφής) καθώς πιθανότατα θα προσκυνούσε ολόκληρος ο πλανήτης.

Διαβάζουμε τα προηγούμενα οικονομικά στοιχεία, στην πολιτική, δημογραφική και στρατηγική τους διάσταση, διαφορετικά θα κάναμε αναφορά σε ονομαστικό Α.Ε.Π όπως συνηθίζεται (παρ' όλα αυτά υπάρχουν στο τέλος οι top 20 κρατικές οικονομίες - όχι όμως άλλες οντότητες που περιλαμβάνουν πολλαπλά νομίσματα - με βάση το ονομαστικό Α.Ε.Π υπό τη συνοδεία ενός σχολιασμού). Εδώ ενδιαφέρει η πολιτική, στρατιωτική και στρατηγική λειτουργία των οικονομικών πραγμάτων και όχι τα οικονομικά πράγματα per se.

Δε χρειάζεται να επισημάνουμε την ανύπαρκτη συνοχή, τη δυσλειτουργικότητα και την ευθραυστότητα ή τον ενδεχομένως παροδικό χαρακτήρα τέτοιων οντοτήτων. Παραδείγματός χάριν, το χάσμα και την πόλωση όχι μόνο νότου-βορρά αλλά και δύσης-ανατολής εντός Ευρωπαϊκής Ένωσης ή τις σχέσεις Σαουδικής Αραβίας-Κατάρ ή το χαμηλό επίπεδο θεσμοποίησης και κινητικότητας, τις διαφωνίες και το υψηλό επίπεδο ασυνεννοησίας σε πολλές από αυτές τις ενώσεις κ.ο.κ (άλλωστε δεν έχουν κοινές στοχεύσεις).

Ο Οργανισμός Ισλαμικής Διάσκεψης, ο οποίος είναι ο δεύτερος πολυπληθέστερος, σε κράτη-μέλη, διεθνής οργανισμός μετά τον Οργανισμό Ηνωμένων Εθνών (πάνω από 55 κράτη συμμετέχουν), αποτελεί χαρακτηριστικό παράδειγμα αποτυχίας ή ανυπαρξίας παραγωγής πολιτικών αποτελεσμάτων από μια «οντότητα» που ονομαστικά διαθέτει λανθάνουσα και δυνητική ισχύ πρώτης τάξης αλλά ως στρατηγικός δρώντας είναι, αν όχι σχεδόν ανύπαρκτος, τουλάχιστον αναποτελεσματικός [Σημ. 1]. Ωστόσο, ο χαρακτήρας του συγκεκριμένου Οργανισμού δεν είναι συγκυριακός ή παροδικός (ακριβώς επειδή οι βάσεις του δεν είναι υλικές-οικονομικές, αλλά ηθικές-πολιτισμικές). Λόγω της γενικότερης ιδιομορφίας του, ο Ο.Ι.Δ είναι η μόνη Διάσκεψη υπό τη μορφή Οργανισμού που περιλαμβάνουμε στις λίστες, δίχως όμως να τον καταμετρούμε (κανονικά είναι πρώτος σε όλες τις κατηγορίες: οικονομικά, πληθυσμιακά, εδαφικά) και να τον αποτυπώνουμε στους προηγούμενους χάρτες. Πάραυτα τον επισημαίνουμε και τον αναδεικνύουμε καθώς, μεταξύ άλλων, αποτελεί και τον μόνο Οργανισμό που έχει εδαφική διηπειρωτική συνέχεια (μαζί με την Ευρασιατική Ένωση: εξαρτάται φυσικά από τον ορισμό της έννοιας-λάστιχο «Ευρώπη»). Τέλος, θα πρέπει να αρχίσουμε σταδιακά να αντιλαμβανόμαστε και να προσεγγίζουμε νέες εξελίξεις, συνθήκες και συσσωματώσεις, και με όρους ανάδειξης και διαμόρφωσης γεωγραφικών περιοχών στη βάση της πολιτισμικής παραγωγής, του προσδιορισμού νοήματος και της αντίληψης περί ανθρώπου (δεν υπάρχει μια και μόνη αντίληψη περί ανθρώπου). Στον παρακάτω χάρτη αποτυπώνονται τα κράτη μέλη με πράσινο και τα κράτη παρατηρητές με μπλέ, του Οργανισμού Ισλαμικής Διάσκεψης.



Οι προηγούμενες δεκαπέντε οντότητες (εθνικά ή άλλα κράτη, εμπορικά μπλόκ, περιφερειακές πολιτικές, νομισματικές και οικονομικές ενώσεις και οργανισμοί διακυβερνητικού ή υπερεθνικού τύπου, κοινές αγορές κ.λπ) εκτός ή πέραν των οικονομικών μεγεθών που προαναφέρθηκαν, κατατάσσονται ως εξής:

Από απόψεως μεγέθους πληθυσμού

[Οργανισμός Ισλαμικής Διάσκεψης] 1. Κίνα, 2. Ινδία (θα περάσει στην πρώτη θέση την επόμενη 5-10ετία), 3. Ένωση Χωρών της Νοτιοανατολικής Ασίας (ASEAN), 4. Ευρωπαϊκή Ένωση, 5. Ηνωμένες Πολιτείες, 6. Κοινή αγορά του Νότου (Mercosur), 7. Ινδονησία 8. Βραζιλία, 9. Ευρασιατική Ένωση, 10. Ρωσσία, 11. Ιαπωνία, 12. Γερμανία, 13 και 14. Ηνωμένο Βασίλειο και Γαλλία (οριακή διαφορά) [Σημ. 2], 15. Συμβούλιο Συνεργασίας του Κόλπου (Ηνωμένα Αραβικά Εμιράτα, Σαουδική Αραβία, Κατάρ, Ομάν, Κουβέιτ, Μπαχρέιν).

Από απόψεως εδαφικής έκτασης

[Οργανισμός Ισλαμικής Διάσκεψης] 1. Ευρασιατική Ένωση, 2. Ρωσσία, 3. Κοινή αγορά του Νότου (Mercosur), 4 και 5. Ηνωμένες Πολιτείες και Κίνα (λόγω αμφισβητούμενων εδαφών. Είναι οριακή η μεταξύ τους διαφορά), 6. Βραζιλία, 7 και 8. Ευρωπαϊκή Ένωση και Ένωση Χωρών της Νοτιοανατολικής Ασίας (επίσης οριακή), 9. Ινδία, 10. Συμβούλιο Συνεργασίας του Κόλπου, 11. Ινδονησία, 12. Γαλλία, 13 και 14. Ιαπωνία και Γερμανία (ακολουθεί θεματική για τις δύο αυτές χώρες) και τέλος, 15. το Ηνωμένο Βασίλειο.


II
Γερμανία και Ιαπωνία
(και συμπληρωματικά Αγγλία και Ολλανδία)
Partnership for Destructive Peace ή μεταξύ αρπακτικότητας και τραγικότητας

Η Ιαπωνία και η Γερμανία είναι τα δύο πολυανθρωπότερα οικονομικά, βιομηχανικά και τεχνολογικά ανεπτυγμένα κράτη με τη μεγαλύτερη πληθυσμιακή πυκνότητα (population density) στον πλανήτη, πίσω από χώρες όπως οι επόμενες (αν και τα πράγματα δεν είναι τόσο δύσκολα όσο φαίνονται εκ πρώτης όψεως ή όπως είναι στις επόμενες χώρες): Μπανγκλαντές, Παλαιστίνη, Ταϊβάν, Λίβανος, Νότιος Κορέα, Ολλανδία, Ινδία, Ισραήλ [Σημ. 3], δίχως να αναφερόμαστε σε πόλεις-κράτη-νήσους όπως Μακάου, Μονακό, Σιγκαπούρη, Χονγκ Κονγκ, Μάλτα, Γιβραλτάρ κ.λπ. Οι χώρες αυτές, η Ιαπωνία και η Γερμανία, θα λέγαμε πως σε σχέση με άλλα ανεπτυγμένα κράτη έχουν σχεδόν εξαντλήσει ή φτάσει στα όρια της, την ανάπτυξης του εδάφους στη σχέση του με την παραγωγή, τη λειτουργικότητα και την πληθυσμιακή πυκνότητα - από εδώ προκύπτει η ανάγκη για άψογη και άρτια λειτουργία των πάντων (αν και οι Ιάπωνες υποτίθεται πως χαρακτηρίζονται από ένα πνεύμα εκλέπτυνσης και συνεχούς βελτίωσης, που εδράζεται στην πολιτισμική τους ταυτότητα και πνευματική παράδοση από παλαιά. Εφόσον ισχύει το προηγούμενο, τότε η ηθική αυτή στάση και κοσμοαντίληψη έγινε, λόγω ανάγκης, εφαρμοσμένη φιλοσοφία και τέχνη). Παράλληλα θα πρέπει να τονιστεί ο έντονα, αν όχι υπερβολικά, εξαγωγικός χαρακτήρας και προσανατολισμός των οικονομιών τους, τόσο λόγω των προηγούμενων όσο και λόγω του περιορισμένου εδαφικού και πληθυσμιακού μεγέθους τους συγκριτικά με τωρινά και πιθανά μελλοντικά μεγαθήρια (Κίνα, Η.Π.Α, Ινδία, Βραζιλία, Ινδονησία). Χώρες όπως η Ιαπωνία και η Γερμανία, υπό καμία έννοια δεν θα μπορούσαν να αντέξουν παρατεταμένες κρίσεις (όπως π.χ η Ελλάδα): είτε θα έπεφταν σε μια ασύλληπτη αναρχία, είτε σε θα έβλεπαν την άνοδο μιας ισχυρής εξουσίας - πιθανότατα κάποιας μορφής κοσμικού μονισμού - που θα επανέφερε τη τάξη βάζοντας τέλος στο άναρχο περιβάλλον και αποκαθιστώντας «λειτουργίες». Η Γερμανία, υπό μια έννοια, είναι «άψογη» γιατί παρόλο που αποτελεί την πλέον πυκνοκατοικημένη μεγάλη χώρα του «δυτικού» (βασικά ευρωπαϊκού) κόσμου, έχει καταφέρει να δημιουργεί κενούς-ελεύθερους χώρους, τοπία που μοιάζουν ανέγγιχτα, να διατηρεί αρχιτεκτονική και γενικότερα συνθήκες που δεν προϊδεάζουν για υψηλή πληθυσμιακή πυκνότητα (η οποία όμως μεταφράζεται πλέον, όχι τόσο ως προς τη σχέση της με το έδαφος όσο με την πυκνή δόμηση και κατοίκηση της πόλης). Χαρακτηρίζεται επίσης από έντονη πολυκεντρικότητα ενώ έχει και χαμηλότερο ποσοστό αστικοποίησης συγκριτικά με την Ιαπωνία. Ωστόσο, σε μια τέτοια χώρα εάν διακοπεί η παροχή ενέργειας για 24 ώρες, το πιθανότερο είναι πως θα υπάρξει ασύλληπτο χάος. Ένας χάος που σε άλλες χώρες μπορεί να μην αποτελέσει υπαρξιακό κίνδυνο για το σύστημα ή/και το χαρακτήρα του κράτους. Η κατάρρευση, εάν και εφόσον συμβεί σε μια τέτοια χώρα, δεν μπορεί παρά να είναι ακαριαία και ολοκληρωτική (Αντίθετα, σε χώρες όπως η Ελλάδα, τα πάντα σκουριάζουν, σκεβρώνουν, πετσικάρουν - και εν τέλει, σαπίζουν: η αντοχή είναι μεγάλη και το όριο θραύσης υψηλό, τα πάντα υπό/μίσο/δυσ-λειτουργουν και τα όρια συστολής-διαστολής και ελαστικής-πλαστικής παραμόρφωσης είναι επίσης μεγάλα. Ένα κλαδί νωπό και δύσοσμο έχει τη δυνατότητα να απορροφά μεγάλη ενέργεια. Συνεχώς λυγίζει και παραμορφώνεται αλλά δύσκολα σπάει. Αντιθέτως:). Στο γυαλί και στον πάγο δεν υπάρχουν παραμορφώσεις παρά μονάχα θραύση. Και όταν γίνει αυτή είναι ακαριαία και χωρίς προειδοποίηση.

Δεν είναι τυχαίο πως οι δύο προηγούμενες χώρες που συνδυάζουν υψηλή πληθυσμιακή πυκνότητα και χαρακτηρίζονται από πληθυσμιακή σταθερότητα ή μηδενική πληθυσμιακή αύξηση (zero population growth) αποτελούν και τις δύο πιο γερασμένες κρατικές κοινωνίες στον πλανήτη. Ο πληθυσμός της Γερμανίας από τα μέσα περίπου της δεκαετίας του 1990 μέχρι και το 2015 παρέμεινε σταθερός γύρω στα 80-81 εκατομμύρια και της Ιαπωνίας γύρω στα 126-127 εκατομμύρια. Βέβαια αυτή η «σταθερότητα» εμπεριέχει ορισμένα στοιχεία εσωτερικά της - ή αποτελεί οφθαλμαπάτη - καθώς η (δια)μέση ηλικία στην Ιαπωνία και τη Γερμανία τη δεκαετία του 1990 ήταν περίπου 38-39 έτη ενώ σήμερα είναι 46-47 έτη. Ο αριθμός των ανθρώπων ποσοτικά παραμένει σταθερός αλλά η κοινωνία γερνάει ενώ, στην περίπτωση της Γερμανίας, μεταβάλλεται η δημογραφική και κοινωνική δομή και σύνθεση μέσω «εισαγωγών». Ουσιαστικά στη Γερμανία έχουμε ενδογενή «φυσική πληθυσμιακή μείωση» που εξισορροπείται εξωγενώς μέσω εισαγωγών οδηγώντας σε «πληθυσμιακή σταθερότητα» (Αναφερόμαστε στη τελευταία 25ετία γιατί αν αναφερθούμε στο σύνολο της μεταπολεμικής περιόδου, σοβαρεύουν περισσότερο τα πράγματα. Θα επανέλθουμε όμως όταν κρίνουμε πως είναι κατάλληλη η στιγμή). Και στη σπάνια περίπτωση που έχουμε «πληθυσμιακή αύξηση», όπως συνέβη με την πρόσφατη αρπαχτή κατά τη διάρκεια της προσφυγικής-μεταναστευτικής κρίσης, πάλι μέσω «εισαγωγών» επιτυγχάνεται αυτή. Φυσικά η κυνικότητα του όλου πράγματος - ή ορθότερα της επιχείρησης - επενδύεται λόγους ανθρωπιστικούς. H Γερμανία θα μπορούσαμε να πούμε πως αποτελεί μια τραγική περίπτωση ή, πιο ολοκληρωμένα, μια χώρα που κινείται μεταξύ αυτοπειθάρχισης, ανασφάλειας, αρπακτικότητας, υποκρισίας, καταδίκης και τραγικότητας. Τους Ιάπωνες τους χαρακτηρίζει μεγαλύτερη ειλικρίνεια και ευθύτητα. Η Nippon ή Nihon είναι μια πολύ ιδιαίτερη περίπτωση χώρας και αποτελεί μια από τις πλέον εθνολογικα ομοιογενείς αλλά και την πλέον γερασμένη κρατική κοινωνία στον πλανήτη (Τα προηγούμενα, σε ό,τι αφορά την εθνολογική ομοιογένεια, ισχύουν και για τους Κορεάτες, βόρειους και νότιους - απλά οι νότιοι έχουν έντονη θρησκευτική διαφοροποίηση και μεγαλύτερη μέση ηλικία).

Η Αγγλία μόνη της, όχι ως Ηνωμένο Βασίλειο δηλαδή, επίσης περιλαμβάνεται στις περιοχές που αναφέρονται στην πρώτη παράγραφο μεταξύ Μπανγκλαντές, Παλαιστίνης και Ισραήλ, από απόψεως πληθυσμιακής πυκνότητας (population density). Η Αγγλία ως περιοχή της νήσου Βρετανίας έχει μεγαλύτερη πληθυσμιακή πυκνότητα απ' ό,τι η Ιαπωνία και η Γερμανία.

Συνήθως τα ανεπτυγμένα κράτη με υψηλή πληθυσμιακή πυκνότητα καταλήγουν ή έχουν υπάρξει κατά το παρελθόν αρπακτικά (εάν έχουν δε και εκκοσμικευμένες μεσσιανικές παρορμήσεις ή εκπολιτιστικές και ιεραποστολικές τέτοιες, ακόμη πιθανότερο). Η Ιαπωνία (δίχως τα της παρενθέσεως), η Γερμανία και η Αγγλία, σίγουρα ανήκουν σε αυτή την κατηγορία [Σημ. 4]. Τα νησιά μάλιστα βρίσκονται σε ακόμη πιο δεινή θέση απ' ό,τι τα ηπειρωτικά κράτη, ενώ ο ιμπεριαλισμός ως σχέση προϊόντων τροφής - βιομηχανικών προϊόντων δεν υπήρξε ιδιαίτερα δημοφιλής ως θέμα. Καθόλου εξασφαλισμένη δεν είχε την ενέργεια της η Ιαπωνία και τη τροφή της η Βρετανία, ενώ η κατασκευή πλοίων είχε οδηγήσει σε μεγάλη αποψίλωση δασών και παράλληλα με μονοκαλλιέργειες σε μεταβολή οικοσυστημάτων στην Αγγλία. Καθόλου τυχαίο ασφαλώς που ο Τόμας Μάλθους (Thomas R. Malthus) και η καταστροφική σκέψη του - η οποία ηγεμονεύει στις μέρες μας στο εσωτερικό της «Δύσης» με διάφορες προβιές, συμπεριλαμβανομένων προοδευτικών τέτοιων - μας έρχεται από τη νήσο της Γηραιάς Αλβιώνας και το εκκοσμικευμένο οικονομίστικό παπαδαριό της Βρετανίας (Ο Μάλθους στις μέρες μας έβγαλε τα χακί και τα καφέ και φόρεσε τα πολύχρωμα και παρδαλά πρασινοπορτοκαλοροζουλί. Ασφαλώς οι λευκές ή διαφανείς Pseudo-Rational προβιές παραμένουν).

Ειδικότερα για τις συγκεκριμένες δύο δυνάμεις, την Ιαπωνία και τη Γερμανία, αναπτύχθηκαν και ανάλογα οικονομίστικά σκεπτικά και δόγματα που μονάχα φαινομενικά φαντάζουν άσχετα με όσα περιγράφουμε. Όπως παραθέταμε πριν από περίπου έξι χρόνια (όσες και όσοι είσαστε παλαιοί αναγνώστες - αν έχει απομείνει κανείς από τους αρχικούς... - αντιλαμβάνεστε πως ουσιαστικά επανέρχονται, επιβεβαιώνονται και κεφαλαιοποιούνται ή γίνονται επίκαιρες παλαιές-αρχικές προσεγγίσεις και αναλύσεις [Σημ. 5] την περίοδο που διανύουμε):

Το ότι οι μεγάλες δυνάμεις πρέπει να είναι μεγάλες στρατιωτικές δυνάμεις μπορεί να φαίνεται πλεονασμός, ωστόσο το 1970 ο ιάπωνας πρωθυπουργός κύριος Sato απέρριψε την άποψη αυτή ισχυριζόμενος ότι η Ιαπωνία θα γινόταν η πρώτη χώρα στην ιστορία που θα γινόταν μεγάλη, χωρίς να έχει τους στρατιωτικούς εξοπλισμούς που είχαν πάντα αυτού του είδους οι δυνάμεις στο παρελθόν [το ίδιο δόγμα υποστήριξε, ο έτερος παλαιός αμφισβητίας του status quo, υπονομευτής της διεθνούς τάξης και ηττημένος του δευτέρου παγκοσμίου πολέμου, η Γερμανία]. Ο κύριος Sato, για να υποστηρίξει την άποψη του, θα μπορούσε να τονίσει τη μεγάλη πολιτική επιρροή που είχε αρχίσει τότε να ασκεί η Ιαπωνία λόγω της οικονομικής της δύναμης καθώς και τους περιορισμούς που υπάρχουν πλέον στη χρήση βίας ως οργάνου της εξωτερικής πολιτικής.

Δεν υπάρχει ωστόσο κανένας λόγος να πιστεύουμε ότι η Ιαπωνία ή κάποια άλλη χώρα μπορούν να ανέλθουν στη πρώτη κατηγορία δυνάμεων πολιτικά, χωρίς να λάβουν επίσης μέτρα που είναι απαραίτητα, για να ανέλθουν στην πρώτη κατηγορία των δυνάμεων στρατιωτικά...

Ο Ranke στην πραγματεία του The Great Powers επιχειρεί να ορίσει τη στρατιωτική κατάσταση μιας μεγάλης δύναμης με όρους αυτάρκειας ή ανεξαρτησίας από συμμάχους [Σημ. 6]. Λέει ότι μια χώρα είναι μεγάλη δύναμη, όταν μπορεί να υπερασπιστεί τον εαυτό της εναντίον όλων των άλλων, ακόμη και όταν συνασπίζονται εναντίον της. Ο ορισμός αυτός είναι υπερβολικά ασαφής, για να γίνει αποδεκτός όπως έχει, αλλά μας βοηθάει να κατανοήσουμε ποιά είναι η ειδική θέση των Ηνωμένων Πολιτειών [Σημ. 6].
Hedley Bull, 1977

Τα πράγματα αυτά, μαζί με κριτικές προσεγγίσεις προς τον παγκοσμιοποιητικό λόγο και τα επιχειρήματα του (στα πλαίσια αυτά εντάσσεται και το ευρωπαϊκό αφήγημα, ο μονοπολικός αμερικανισμός κ.λπ), τα έχουμε θίξει κατ' επανάληψη τα τελευταία έξι χρόνια [Σημ. 5]. Φυσικά παράλληλα με διαγνώσεις για την πορεία του ευρωατλαντικού χώρου.


Θα πρέπει να επισημάνουμε πως μεγάλη ιστορική αντίθεση-εξαίρεση σε ό,τι αφορά τη σχέση πληθυσμού, εδάφους, επέκτασης, αρπακτικότητας κ.λπ, αποτελούν η Ινδική Υποήπειρος - η πολυπληθέστερη περιοχή του πλανήτη - και η Κίνα. Με βάση τα παραδοσιακά πληθυσμιακά δεδομένα της Ινδίας, εάν οι Ινδοί κουβαλούσαν τα μυαλά των Άγγλων, το «λογικό» θα ήταν να είχαν αποικιοποίησει αυτοί τη Βρετανία - αν είχε κάτι να τους προσφέρει βέβαια - και όχι το αντίστροφο (δεν συζητάμε ούτε θέλουμε να σκεφτόμαστε την περίπτωση να υπήρχαν 1,3 δισεκατομμύρια Αγγλοσάξονες στριμωγμένοι σε μια συγκεκριμένη γεωγραφική περιοχή. Δεν θα είχε μείνει κολυμπηθρόξυλο στον πλανήτη και θα γνωρίζαμε εμπειρικά τι σημαίνει η έννοια «παγκόσμιο ολοκαύτωμα»). Όμως οι άνθρωποι αυτοί, στην Ινδική Υποήπειρο, είχαν τα πάντα και δεν τους έλειπε τίποτα. Συν τοις άλλοις αποτελούσαν από μόνοι τους μια «Οικουμένη» (δηλαδή έρχονταν οι άλλοι σε εκείνους, δεν πήγαιναν εκείνοι στους άλλους. Αποτελούσαν Κέντρο. Χαρακτηριστικό που είχαν και οι Κινέζοι, εξ' ου και Κεντρική Πολιτεία). Η μόνη χώρα που θα μπορούσε να χαράξει μια πορεία εντελώς διαφορετική από όλους τους υπολοίπους, δηλαδή να κατευθύνεται και να κινείται σχεδόν «μετα-ρεαλιστικά» τόσο πολιτικά και οικονομικά όσο και ιδεολογικά, «στον κόσμο της», είναι η Bhārat [Σημ. 7]. Ενώ σε ό,τι αφορά την Κίνα (Zhōngguó, που σημαίνει κεντρική πολιτεία), όπως έχει επισημάνει ο Kishore Mahbubani, ο ιστορικός του μέλλοντος θα πει:

Η Κίνα υπάρχει πόσο καιρό; Τέσσερις χιλιάδες χρόνια; Πως και υπάρχει η Κίνα εδώ και 4000 χρόνια; Εάν η Κίνα ήταν μια επιθετική παγκόσμια ιμπεριαλιστική δύναμη, η Αυστραλία θα έπρεπε να ήταν ένα κινεζικό κράτος [εδώ και καιρό] και όχι ένα αγγλοσαξονικό κράτος που κατοικείται από φυλακισμένους από την Αγγλία. Η Αυστραλία είναι πολύ πιο κοντά στην Κίνα. Οι Κινέζοι δεν έχουν αυτή την παγκόσμια μεσσιανική ιεραποστολική ώθηση και παρόρμηση.

Ουσιαστικά αυτό που επισημαίνεται από αρκετούς τα τελευταία χρόνια είναι πως η Κίνα δεν έχει υπάρξει ιμπεριαλιστική δύναμη ούτε έχει κριθεί ιστορικά για επιδίωξη εξουσιασμού άλλων χωρών, και πως επιβλήθηκε στην ευρύτερη περιοχή με τη δύναμη του πολιτισμού, των επιτευγμάτων και της προαιώνιας παρουσίας της. Φυσικά, πέραν του ότι αναπτύσσονται στοιχειακές δυνάμεις και πιέσεις στις προηγούμενες περιπτώσεις, υπάρχουν εξαιρέσεις σε ό,τι αφορά τη σχέση πληθυσμού και εδάφους, επέκτασης και αρπακτικότητας, καθώς οντότητες που δεν έχουν υψηλή πληθυσμιακή πυκνότητα και στις οποίες δεν ασκούνται έντονες πληθυσμιακές ή άλλες πιέσεις (π.χ εξάντληση κοιτασμάτων και πόρων ή ελλείψεις λόγω μονοπωλίων), μπορούν επίσης να καταλήξουν αρπακτικά. Σε αυτή την περίπτωση διαδραματίζουν μεγαλύτερο ρόλο πιθανώς, πέραν των απτών συμφερόντων και των ενδογενών κινητήριων δυνάμεων, τα εκκοσμικευμένα μεσσιανικά μοτίβα, οι «αριοσύνες» (αν όχι με βιολογικά, με ηθικίστικα, οικονομίστικά ή άλλα περιτυλίγματα), οι εκπολιτιστικές αποστολές και τα λοιπά γνωστά. Υπάρχουν και χώρες που στρέφονται υπερβολικά στο εσωτερικό τους και στην ανάπτυξη του εδάφους, προκειμένου να αποφύγουν τη μοίρα του αρπακτικού (και για να αντιμετωπίσουν τις πιέσεις δέχονται).

Το πόσο έντονη είναι η προσπάθεια να αποφεύγεται το ζήτημα της δημογραφίας (ή να ενσωματωθεί στα «οικονομικά» και να αφομοιωθεί από αυτά) και η σχέση ανάπτυξης πληθυσμού και εδάφους, φαίνεται από το εξής απλό: για τα ποδήλατα στην Ολλανδία οι περισσότεροι αν όχι όλοι γνωρίζουν, για την πληθυσμιακή πυκνότητα όμως της Ολλανδίας σχεδόν κανείς (Φυσικά οι προηγούμενοι παράγοντες δεν είναι μονολιθικοί ως προς τη σημασία τους, αλλά συνήθως δεν αναδεικνύονται ή επιτηδευμένα αποσιωπούνται). Πρακτικά, σε σχέση με το «περιορισμένο» του εδάφους, το Μπανγκλαντές, η Ολλανδία και η Νότιος Κορέα βρίσκονται στις πρώτες θέσεις, με τον παράκτιο άξονα Ισραήλ-Παλαιστίνη-Λίβανος-Συρία, δηλαδή ακρατικά από την έρημο του Σινά μέχρι την οροσειρά του Ταύρου (ή διαφορετικά, την μεσογειακή ακτή του παλαιού Λεβάντε και Mashriq), να είναι από τις πλέον πυκνοκατοικημένες και κρίσιμες περιοχές του πλανήτη. Οι Ολλανδοί είναι ζωντανή απόδειξη της θέλησης για να επιβιώνεις, να υπάρχεις και να ζεις, όχι μονάχα λόγω της σχέσης πληθυσμού-εδάφους(-πόλης) αλλά και λόγω της στάθμης των εδαφών (εξ' ου και Κάτω Χώρες) και των κατασκευαστικών έργων που έχουν οικοδομήσει. Κάποιος θα σκεφτεί αυτομάτως τον «Αγώνα του Ανθρώπου επί της Φύσης». Βέβαια ο άνθρωπος ούτε «υπερνικά» ούτε «υπερβαίνει» τη φύση. Αυτό αποτελεί ψευδαίσθηση και παραμυθίαση. Μόνο αντιγράφει ή μιμείται τους μηχανισμούς και τους τρόπους λειτουργίας της και - νομίζει πως - την παρακάμπτει ή λυγίζει τους νόμους της παροδικά για μικρό χρονικό διάστημα (κατ' ουσίαν ανακαλύπτει πτυχές και μονοπάτια που δεν είχε καταφέρει να ανακαλύψει νωρίτερα και μετασχηματίζει μορφές και δυνάμεις). Αν υπάρξει μια μεγάλη φυσική καταστροφή, οι Ολλανδοί δεν θα μπορέσουν να κάνουν πολλά περισσότερα πράγματα, πέραν του να γίνουν μετανάστες.


Η Ευρώπη, η ήπειρος με τα περισσότερα κράτη σε μια οριοθετημένη περιοχή της έκτασης της (όλες οι υπόλοιπες ήπειροι είναι μεγαλύτερες και πιο εκτεταμένες εδαφικά) και με άπειρους πολέμους στο «βιογραφικό» της, υπήρξε στην ιστορία των ανθρώπων μια πολύ επικίνδυνη περιοχή για να ζει κανείς. Οι συνθήκες που αναπτύχθηκαν στην Ευρώπη οδήγησαν σε ορισμένα παγκόσμια αποτελέσματα κατά το παρελθόν. Ο κόσμος όμως αλλάζει, ξανά (για την Ευρώπη έχει ήδη αλλάξει).


III
Ο κόσμος αλλάζει (ξανά και θεμελιωδώς)

Ολοκληρώνοντας, δεν θα αναφερθούμε σε κλασικές προσεγγίσεις-διαδικασίες (οικονομία, παγκοσμιοποίηση) μέσω των οποίων ο κόσμος αλλάζει και μεταβάλλεται. Έχουμε θέσει ως προβληματικές τα περί Μακροδομών και Πλανητικού Μετασχηματισμού. Θα προσφέρουμε όμως ορισμένες ιστορικές διαστάσεις. Ενδεικτικά:

• Η Συνθήκη της Αμάσειας, στην οποία έχουμε αναφερθεί κατ' επανάληψη στο παρελθόν, αφορούσε Οθωμανούς και Σαφαβίδες. Εκείνη την περίοδο, πέρα από τους Ιρανούς σε χερσαία κλίμακα, οι Οθωμανοί ανταγωνίζονταν (εν πολλοίς ανεπιτυχώς) και τους Πορτογάλους ναυτικά, για την κυριαρχία στην ευρύτερη θαλάσσια περιοχή ανάμεσα στην Ερυθρά Θάλασσα, το Κέρας της Αφρικής, τον Περσικό Κόλπο και τον Ινδικό Ωκεανό. Ο κόσμος αλλάζει θεμελιωδώς, γιατί η Τουρκία επιστρέφει [Σημ. 8] στην ευρύτερη περιοχή - μέσω του Κατάρ, της Σομαλίας και του Σουδάν (Sawakin) -, ενώ η Πορτογαλία δεν πρόκειται να επιστρέψει στη συγκεκριμένη περιοχή όπως πριν από πέντε αιώνες «πότε ξανά, μέχρι να σβήσει ο ήλιος».

• Κατά τη διάρκεια της Γαλλικής Επανάστασης - την οποία κεφαλαιοποιεί ηθικά και υλικά ακόμη και σήμερα - η Γαλλία ήταν η μεγαλύτερη (1η) πληθυσμιακά χώρα στην Ευρώπη και η τρίτη (3η) πολυπληθέστερη στον πλανήτη. Σήμερα, η Γαλλία είναι η τέταρτη (4η) πολυπληθέστερη στην Ευρώπη (πίσω από τη Ρωσσία, τη Γερμανία και την Τουρκία: Συμβούλιο της Ευρώπης) και η εικοστή δεύτερη (22η) στον πλανήτη. Ο κόσμος αλλάζει θεμελιωδώς, γιατί η Γαλλία δεν πρόκειται να επιστρέψει στη θέση του τρίτου (ή τέταρτου) πολυπληθέστερου κράτους στον πλανήτη «ποτέ ξανά, μέχρι να σβήσει ο ήλιος».

• Τα κράτη που προέκυψαν από την διάλυση των ευρωπαϊκών αποικιακών και εμπορικών αυτοκρατοριών είναι, ή θα αποδειχθούν στο μέλλον, σημαντικότερα από τα παλαιά αυτοκρατορικά κέντρα: Πορτογαλία-Βραζιλία, Ολλανδία-Ινδονησία, Ισπανία-Μεξικό κ.λπ. Η Ινδονησία είναι η τέταρτη πολυπληθέστερη χώρα, η τρίτη μεγαλύτερη δημοκρατία στον πλανήτη (πίσω από Η.Π.Α και Ινδία) και η μεγαλύτερη μουσουλμανική τέτοια, καθώς και το πολυπλυθέστερο νησιωτικό έθνος. Η Βραζιλία είναι η πρώτη ή δεύτερη μεγαλύτερη χώρα σε έκταση στην Αμερική (αναλόγως εάν προσμετάμε την Αλάσκα ως κατοικήσιμη γη, καθώς ο πληθυσμός αυτής της μεγάλης έκτασης - μεγαλύτερη από τη Γαλλία ή/και το Ιράν - είναι λιγότερο από ένα εκατομμύριο) και η πέμπτη μεγαλύτερη χώρα παγκοσμίως τόσο εδαφικά όσο και πληθυσμιακά. Η Βραζιλία είναι επίσης η όγδοη (nominal) ή η έβδομη (PPP) μεγαλύτερη οικονομία και διεκδικεί μόνιμη θέση στο Συμβούλιο Ασφαλείας του Ο.Η.Ε (όπως και η Γερμανία). Η Πορτογαλία είναι απλά μια περιφερειακή χώρα της Ευρωπαϊκής Ένωσης [Σημ. 9]. Ο κόσμος αλλάζει θεμελιωδώς, γιατί η Πορτογαλία σε σχέση με τη Βραζιλία, η Ολλανδία σε σχέση με την Ινδονησία (και πιθανότατα μελλοντικά η Ισπανία σε σχέση με το Μεξικό) δεν πρόκειται να γίνουν ισχυρότερες ή να επιβληθούν «ποτέ ξανά, μέχρι να σβήσει ο ήλιος».

• Εάν εξαιρέσουμε τη Ρωσσία, για πρώτη φορά εδώ και αιώνες δεν υπάρχει καμία ευρωπαϊκή χώρα στις πρώτες δέκα πολυπληθέστερες του πλανήτη και, για πρώτη φορά στη γνωστή και καταγεγραμμένη ανθρώπινη ιστορία, η «Ευρώπη» ως ήπειρος πέφτει στην τρίτη θέση από απόψεως πληθυσμού, καθώς την ξεπερνά η Αφρική. Ο κόσμος αλλάζει θεμελιωδώς, γιατί δεν πρόκειται να έχουμε πέντε ευρωπαϊκές χώρες στις δέκα πολυπληθέστερες του πλανήτη «ποτέ ξανά, μέχρι να σβήσει ο ήλιος».

Ο κόσμος αλλάζει θεμελιωδώς, ή απλά ολοκληρώνεται μια «ιστορική ανωμαλία» περίπου δύο-τριών αιώνων (η «ανωμαλία» αυτή γέννησε και την ευρωκεντρική ιδεολογία, ιστοριογραφία και ερμηνευτική), ή ο κόσμος επιστρέφει σε παλαιές κανονικότητες και ισορροπίες, υπό νέες ασφαλώς συνθήκες, με νέα δεδομένα και πάνω σε μια νέα τεχνολογική βάση, για όλους τους προηγούμενους λόγους.

Το ονομαστικό και το κατά κεφαλήν Α.Ε.Π μαζί με τον ευρωκεντρική ιδεολογία και ιστοριογραφία (που μετασχηματίστηκε σε δυτικοκεντρική, δηλαδή U.S-led διατλαντική τέτοια) αποτελεί μια κάποια λύσις και μια παρηγοριά. Ένα καταφύγιο απέναντι σε όλες τις προηγούμενες, και αρκετές ακόμα, τεκτονικές ή κατακλυσμιαίες μεταβολές (τα αποτελέσματα και τις επιπτώσεις των οποίων δεν έχουμε ακόμη καταλάβει. Έρχονται σαν τα κύματα που είναι μικρά και χαμηλά στην αρχή).

Θα επαναλάβουμε για μια ακόμη φορά πως τους τελευταίους δύο ή τρεις περίπου αιώνες υπήρξε αυτό που ονομάστηκε ''historical aberration''. Ο ιστορικός κύκλος που χαρακτηρίστηκε από αυτή την ''aberration'' ολοκληρώνεται σιγά-σιγά:

if you look at the past two thousand years of world history from the year one to the year 1820... for 18 hundred out of the last two thousand years, the two world largest economies where always China and India. So it's only in the last 200 years that Europe took off and North America took off, but if you view the past two hundred years in consideration with the past two thousand years, the past two hundred years have been a major historical aberration. So all aberrations comes to a natural end, and you go back to the historical norm, and therefore is perfectly normal to have China as a number one economy in the world, and there's nothing you can do, to stop it from happening
Kishore Mahbubani

Ο κόσμος αλλάζει, ξανά και θεμελιωδώς. Όμως κατ' ουσίαν τίποτα δεν αλλάζει. Ο άνθρωπος δεν αλλάζει. Και η φύση των πραγμάτων μόνο τεχνητά και παροδικά είναι δυνατόν να αλλοιωθεί.



Σημειώσεις

[Σημ. 1] Σε ό,τι αφορά τον Οργανισμό Ισλαμικής Διάσκεψης - και γενικότερα «το Ισλάμ» -, όπως έχουμε επισημάνει παλαιότερα και εμμέσως θίξαμε προηγουμένως, το πρόβλημα και η αδυναμία του δεν εντοπίζεται στα περί οικονομίας, «νεωτερικότητας» ή/και τεχνολογίας και όλα όσα διαβάζετε. Το θεμελιώδες πρόβλημα είναι η πολιτική οργάνωση. Εάν οργανωθεί πολιτικά, και κεφάλαια θα βρει (ούτως ή άλλως τα διαθέτει), και τεχνολογικά μέσα θα βρει (ή/και θα τα παράσχει), και όπλα θα βρει (το ευκολότερο) και ότι άλλο θελήσει: Υπό αυτή την έννοια τα εθνικά κράτη, ως μορφή πολιτικής οργάνωσης, αποτέλεσαν Colpo Grosso (Η Ινδία και το Ιράν ως πολιτικές μονάδες ουσιαστικά δεν αποτελούν «έθνη-κράτη» σύμφωνα το δυτικοευρωπαϊκό στερεότυπο ομογενοποίησης και ομοιομορφίας). Βέβαια δεν πρόκειται να οργανωθεί ο αραβοσουνιτικός κόσμος (ευρύτερα «το Ισλάμ» είναι ουτοπικό να οργανωθεί πολιτικά), για απτούς λόγους που δεν είναι του παρόντος να αναφέρουμε. Πάντως η δυνητική ή λανθάνουσα ισχύ του Οργανισμού Ισλαμικής Διάσκεψης φανερώνει το κολοσσιαίο και το ουδόλως αμελητέο του όλου πράγματος. Για να μην μιλήσουμε για τον εν δυνάμει έλεγχο ενεργειακών και εμπορικών κόμβων. Άλλωστε αυτός ο τελευταίος έλεγχος, μαζί με τον έλεγχο ορισμένων μονοπωλίων από τους Βένετους και την εξάντληση κοιτασμάτων χρυσού και αργύρου στην Ευρώπη, υπήρξε βασικός παράγοντας που ευρωπαϊκοί πληθυσμοί στράφηκαν-ανοίχτηκαν προς τον Ατλαντικό, προκειμένου να βρουν τις πηγές του αμύθητου πλούτου και των μυθικών αλλά και απτών εξωτικών προϊόντων - π.χ μπαχαρικά -, δηλαδή την Ινδική Υποήπειρο και τον Ωκεανό της, το Ινδονησιακό Αρχιπέλαγος και το Αρχιπέλαγος των Φιλιππίνων, την Κίνα και τις θάλασσες της. Για πληθυσμιακές πιέσεις σε σχέση με τη φτώχεια του εδάφους - κλασική περίπτωση οι Βίκινγκ - δεν θα αναφέρουμε τίποτα, γιατί απαγορεύεται ιστοριογραφικά...

[Σημ. 2] Υπάρχουν και άλλες χώρες με μεγαλύτερο πληθυσμό από αυτόν της Γαλλίας και του Ηνωμένου Βασιλείου, δεν περιλαμβάνονται όμως στις λίστες γιατί δεν βρίσκονται στις δεκαπέντε-είκοσι μεγαλύτερες οικονομίες του πλανήτη. Το Ηνωμένο Βασίλειο και η Γαλλία, με καθαρά πληθυσμιακούς όρους, αποτελούν την 21η και 22η χώρα στον πλανήτη αντίστοιχα, πίσω από το Βιετνάμ, το Κονγκό, τη Γερμανία, το Ιράν, τη Τουρκία και την Ταϊλάνδη και μπροστά από την Ιταλία, τη Τανζανία και τη Νότιο Αφρική. Παρεμφερής είναι η λογική και εδαφικά. Η Γαλλία και το Ηνωμένο Βασίλειο δεν βρίσκονται στην πρώτη εικοσάδα από απόψεως έκτασης αλλά η κατάταξη τους προκύπτει από τις χώρες που περιλαμβάνονται στις οικονομικά ισχυρές.

[Σημ. 3] Τα πλέον αραιοκατοικημένα κράτη στον πλανήτη είναι η Αυστραλία, ο Καναδάς, το Καζακστάν, η Ρωσσία και η Βολιβία. Ορισμένες από τις προηγούμενες χώρες προέκυψαν ως αποτέλεσμα μιας συγκεκριμένης «μηχανικής» που ονομάζεται settler colonialism. Ίσως λόγω ακριβώς του παρελθόντος και της ιστορικής τους διαμόρφωσης να στηρίζουν και συγκεκριμένα κράτη που χρησιμοποιούν παρεμφερείς μεθόδους και απομονώνονται στον Ο.Η.Ε. Ίσως να υπάρχει κάποιας μορφής υπαρξιακή ανασφάλεια και ταύτιση.

[Σημ. 4] Το Ισραήλ μάλλον δύσκολα θα μπορούσε να ενταχθεί στις προηγούμενες χώρες-αρπακτικά λόγω πληθυσμιακής πυκνότητας και ας ασκούνται ασφυκτικές εσωτερικές πιέσεις που οδηγούν στα όρια πνιγμού: Το Ισραήλ τη δεκαετία του 50' είχε πληθυσμό κάτω από δύο εκατομμύρια. Σήμερα έχει πληθυσμό που πλησιάζει τα εννέα εκατομμύρια (βέβαια ουδείς το χαρακτηρίζει «τριτοκοσμικό» κράτος, αν και η ποσοστιαία πληθυσμιακή του αύξηση είναι μεγαλύτερη του Ιράν ή της Ινδονησίας. Με το Μπανγκλαντές και τη Νιγηρία μπορεί να συγκριθεί). Τίποτα θετικό δεν προμηνύει η συγκεκριμένη κατάσταση, εντός των συγκεκριμένων περιορισμένων ορίων, του συγκεκριμένου κράτους, σε συνάφεια με τις συγκεκριμένες πολιτικές που ακολουθεί, και σε σχέση με το συγκεκριμένο περιβάλλον στο οποίο βρίσκεται (να γίνετε παιδιά μου Ισραήλ, να γίνετε...). Το Ισραήλ, αυτή η στενή λωρίδα γης, ως προς την πληθυσμιακή πυκνότητα βρίσκεται αμέσως πίσω από την Ινδία, δηλαδή την πλέον πολυάνθρωπη χώρα του πλανήτη εντός της επόμενης δεκαετίας.

[Σημ. 5] Ο παγκοσμιοποιητικός λόγος - του οποίου ασφαλώς αποτελούν μέρος και τα περί υποτίμησης και υποβάθμισης του εδάφους - ανέπτυξε, αρχικά από τη δεκαετία του 1970 αλλά κυρίως από τη δεκαετία του 1990 και ύστερα, συγκεκριμένα χαρακτηριστικά. Ορισμένα ακόμη μοτίβα του αποτελούν πρώτον, η μάχη ανάμεσα στη «γεωκεντρική» ή σε κάποια άλλη τεχνολογία και την «εθνοκεντρική» ή κάποια άλλη πολιτική (υποτίθεται πως η τεχνολογία θα υπερβεί την πολιτική ή η πολιτική θα υποχωρήσει μπροστά στην τεχνολογία) και δεύτερον, η μη αναστρεψιμότητα της λεγόμενης παγκοσμιοποίησης - το θέμα όμως είναι πως την ορίζει κανείς (Επίσης τα προηγούμενα τα έχουμε εξετάσει από τις πρώτες-παλαιότερες δημοσιεύσεις μας, δηλαδή ξεκινήσαμε με αυτές τις θεματικές πριν από έξι χρόνια). Γενικότερα ο παγκοσμιοποιητικός λόγος είναι λόγος περί «υπέρβασης»: της κυριαρχίας, του κράτους, του εδάφους, της πολιτικής, του πολέμου, του ανθρώπου, της φύσης (τα ίδια έλεγαν και πριν από περίπου έναν αιώνα). Κατά τα λοιπά, προφανώς και βρισκόμαστε μπροστά σε μια μετάβαση προς μια άλλη φάση και βάση (κοινωνική και τεχνολογική), αλλά όπως επισημάναμε και πρόσφατα, θέλετε να μου πείτε πως μέσω όλων των προηγούμενων, δεν έχουμε υπερβεί (ούτε καν) το χάλυβα και το αλουμίνιο; (Τράτζικ).

[Σημ. 6] Η τελευταία παράγραφος του συγκεκριμένου παραθέματος (αυτάρκεια ή ανεξαρτησία από συμμάχους, εναντίον όλων κ.λπ) φέρνει στο μυαλό τις Η.Π.Α των ημερών μας. Βέβαια το απόσπασμα γράφτηκε το 1977. Οι Ηνωμένες Πολιτείες της Αμερικής πρέπει να προσέξουν, όσο ισχυρές και αν νιώθουν ή νομίζουν πως είναι, να μην τοποθετούν απέναντι τους τον πλανήτη ολόκληρο ή να μην τοποθετούνται έναντι ολόκληρου του πλανήτη, για να μην έχουν (κάτι που σε αυτή τη φάση αποτελεί επιστημονική φαντασία) τη μοίρα που είχε η Κίνα πριν από περίπου 100-150 χρόνια, όταν όλες οι ύαινες έπεσαν πάνω της. Ή για να το θέσουμε κάπως διαφορετικά: «Το ψόφιο λιοντάρι ως και οι λαγοί το ξεσκίζουν λίγο λίγο». Οι στάσεις και συμπεριφορές αυτές που περιγράφονται στη τελευταία παράγραφο του αποσπάσματος (και τις οποίες δεν βλέπουμε αρνητικά) αποτελούσαν πάγια χαρακτηριστικά και νοοτροπίες της Κίνας, αλλά την οδήγησαν «εκτός ιστορίας» για περίπου έναν αιώνα (και λόγω υποτίμησης ή μη σωστής εκτίμησης της νέας κατάστασης που διαμορφωνόταν). Οι Αμερικανοί θα πρέπει να κάνουν το σταυρό τους που, τουλάχιστον μέχρι στιγμής, έχουν απέναντι τους μια τόσο ισορροπημένη, μη αλαζονική και μη αντιδραστική, συνεργάσιμη και λογική, υπεύθυνη και μη συναισθηματικά λαϊκίστικη Κίνα (Η Γαλλία είναι ασύλληπτα αλαζονική σε σύγκριση με την Κίνα). Η κριτική που ασκούμε προς τις Ηνωμένες Πολιτείες δεν είναι κακόπιστη. Θεωρούμε τις Η.Π.Α υπερπολύτιμες για τις νέες παγκόσμιες συνθήκες που διαμορφώνονται.

[Σημ. 7] Bhārat, είναι η συνταγματική ονομασία της Ινδίας, όχι ως πολίτευμα αλλά ως χώρα και περιοχή (αυτό που γεωφυσικά και γεωιστορικά ονομάζουμε Ινδική Υποήπειρο και οι διεθνείς οργανισμοί Νότια Ασία), και έχει μυθολογική προέλευση. Ακόμη και Οργανισμό Ηνωμένων Ινδιών θα μπορούσε να οικοδομήσει αυτή η πολυεθνοτική, πολυθρησκευτική και πολυγλωσσική, χαοτική και πολυκεντρική «κοσμική» πολιτεία. Σε σχέση με τα εθνολογικά, γλωσσικά κ.λπ δεδομένα, η Ινδία και η Βραζιλία βρίσκονται στο άλλο άκρο από την Ιαπωνία και την Κορεατική Χερσόνησο (σχεδόν όλες οι υπόλοιπες χώρες βρίσκονται ανάμεσα - σε αυτά τα δύο «άκρα»: ετερογένεια και ομοιογένεια). Η Βραζιλία και η Ινδία αποτελούν δύο από τις πλουσιότερες - εν ευρεία έννοια - και πιο ποικιλόμορφες περιοχές του πλανήτη. Τα «οικονομικά» είναι η «επιστήμη» που προσπαθεί να πείσει πως αυτές οι περιοχές είναι «φτωχές» και πως ορθώς πρέπει να αποτελούν υποσημειώσεις της πλανητικής πολιτικής και ιστορίας. Είναι όμως ανάποδα τα πράγματα: η φτώχεια, κυριολεκτικά και εκτός εισαγωγικών, γνώρισε και έμαθε τι σημαίνει πλούτος και αφθονία σε αυτές τις περιοχές. Λίγδωσε το αντεράκι της φτώχειας (και για να το μεταθέσουμε σε ένα πλαίσιο «πρωτοκοσμικό», ευρωπαϊκό ή «δυτικό» και λιγότερο «εξωτικό»: Οι Ιταλοί ζουν σε μια Χερσόνησο που δεν τους λείπει και δεν τους έλειπε ιστορικά σχεδόν τίποτα. Άλλοι όμως είναι πλούσιοι και αυτοί είναι «φτωχοί»... Και όλα όσα συνοδεύουν το τελευταίο: ανίκανοι, αντιπαραγωγικοί, μεσόγειοι, τεμπέληδες, φαφλατάδες, μερικώς μονάχα «νεωτερικοί» και «διαφωτισμένοι» κ.ο.κ). Λίγδωσε λοιπόν το άντερο του απατεώνα και του άρπαγα και ανήγαγε την απατεωνιά και την αρπαγή σε «επιστήμη» (του στομαχιού...) και κυρίως σε ιδεολογία.

[Σημ. 8] Την ίδια περίπου περίοδο που οι Οθωμανοί ανταγωνίζονταν Ιρανούς και Πορτογάλους στα ανατολικά και τα νότια, στα δυτικά διαμορφωνόταν η Φραγκο-Οθωμανική συμμαχία (Η μωρή παρθένα της ευρωπαϊκής ιστορίας, μετά τους Αββασίδες έπαιξε και με τους Οθωμανούς: Abbasid–Carolingian alliance, Franco-Ottoman alliance). Μια από τις σημαντικότερες και μακροβιότερες συμμαχίες της «Γαλλίας» που καθόρισε σε σημαντικό βαθμό την πορεία της ευρωπαϊκής ιστορίας μέχρι τους ναπολεόντειους χρόνους. Έχει ενδιαφέρον να σκεφτεί κανείς ποιο ήταν το εκτόπισμα της «Πορτογαλικής» και της Οθωμανικής αυτοκρατορίας τότε, και την εξέλιξη αυτών των δύο χωρών στις μέρες μας. Σε ένα άλλο επίπεδο, παρεμφερές και σχετικό όμως, μπορεί κανείς να στοχαστεί πάνω σε όσα είχαμε επισημάνει παλαιότερα: «Κάποτε η Αυστρία, ως Αυστριακή Αυτοκρατορία, ήταν ανταγωνιστική δύναμη της Τσαρικής Ρωσίας. Σήμερα η Αυστρία έχει λιγότερο από 9 εκατομμύρια κατοίκους ενώ η Ρωσία 143 εκατομμύρια, αποτελώντας πυρηνική και στρατηγική δύναμη πρώτου μεγέθους. Η τελική στάση και επιλογή της Ρωσίας, για το εάν θα βρεθεί πιο κοντά στις Η.Π.Α, την Ε.Ε ή την Κίνα, θα καθορίσει εν πολλοίς τη μοίρα του πλανήτη. Η στάση της Αυστρίας δεν θα καθορίσει τίποτα (ή πιο ορθά θα καθορίσει κάποια πράγματα σε ενδο-ευρωπαϊκή και ημι-περιφερειακή κλίμακα)». Επανερχόμενοι στην Τουρκία ενημερώνουμε πως εντός της επόμενης 5-10ετίας αναμένεται να ξεπεράσει οικονομικά την Ιταλία (PPP basis). Η μη υπεράσπιση από πλευράς Ιταλίας της γεώτρησης στην κυπριακή Α.Ο.Ζ αποτελεί σύμπτωμα όσων γράψαμε προηγουμένως, αλλά και όσων γράφαμε πρόσφατα για την Ιταλία. Μια τέτοια εξέλιξη, για κάποιον που διάβαζε με ορθό τρόπο τα πράγματα, μπορούσε να προβλεφθεί (προφανώς όμως θα άκουγε αντεπιχειρήματα περί «πρώτου κόσμου», «ονομαστικού και κατά κεφαλήν Α.Ε.Π» κ.λπ). Το λάθος βέβαια ήταν της Κυπριακής Δημοκρατίας που έδωσε βυθότεμάχιο σε ιταλική εταιρεία (αποκλειστικά).

[Σημ. 9] Υπό αυτή τη ματιά (Βραζιλία-Πορτογαλία, Ινδονησία-Ολλανδία, Μεξικό-Ισπανία) προκύπτει μια εξαιρετικά ενδιαφέρουσα ερμηνευτική οπτική την οποία ουδείς θίγει και η οποία καλύπτεται κάτω από ιδεολογικούς πακτωλούς και λόγους περί «Δύσεως». Αυτή η ιστορική φάση ξεκίνησε με την ανωτερότητα της παλαιάς αποικίας, των Ηνωμένων Πολιτειών της Αμερικής, έναντι των παλαιών ευρωπαϊκών αποικιοκρατικών δυνάμεων, κρατών και κέντρων. Τα λεγόμενα ευρωπαϊκά offshoots και οι colonies γίνονται μεγαλύτερα και ισχυρότερα κράτη και ανταγωνίζονται, καταπίνουν ή ακόμη και αποικιοποιούν τα παλαιά αποικιακά κέντρα (Υπό αυτή την έννοια η αποδυνάμωση και η παρακμή είναι απολύτως «ευρωπαϊκή» και η «δυτική» ιδεολογία έχει μετεξελιχθεί σε μια εκβιαστική προσπάθεια η «μαμά Ευρώπη» να κρατήσει το «παιδί Αμερική» κοντά της προκειμένου να την προσέχει στα γεράματα της και να νιώθει συνεχώς υποχρεωμένο προς αυτήν. Καιρός είναι το παιδί να περάσει στη «μετα-δυτική» ηλικιακή φάση του. Αλλά στα περί «Δύσεως» θα επανέλθουμε, αναλυτικότατα). Ο πληθυσμός της Πορτογαλίας το 1900 ήταν πάνω από 5 εκατομμύρια και της Βραζιλίας κάτω από 18. Σήμερα, ο πληθυσμός της Βραζιλίας είναι πάνω από 200 εκατομμύρια και της Πορτογαλίας 10 εκατομμύρια. Η Βραζιλία είναι η 5η πολυπληθέστερη χώρα στον πλανήτη ενώ η Πορτογαλία βρίσκεται στην 88η θέση. Υπάρχουν άνθρωποι που πιστεύουν πως χώρες όπως η Ολλανδία ή η Ισπανία, τη στιγμή που διαβάζετε αυτές τις γραμμές, είναι σε θέση να επικρατήσουν σε πόλεμο π.χ επί της Ινδονησίας ή της Βραζιλίας... Οι άνθρωποι αυτοί θα ξαφνιαστούν και δεν είναι προετοιμασμένοι για το μέλλον. Η σχέση Η.Π.Α-Βρετανίας, υπό αυτή την οπτική γωνία, φωτίζεται αρκετά διαφορετικά. Οι Ηνωμένες Πολιτείες ουσιαστικά αποτέλεσαν τη μεγαλύτερη αντι-ευρωπαϊκή/αποικιοκρατική δύναμη (όχι όμως αντι-ιμπεριαλιστική). Οι Ηνωμένες Πολιτείες της Αμερικής είναι μια χώρα με τεράστιες δυνατότητες (κατάφεραν βέβαια να τα κάνουν μπάχαλο μέσα σε λίγες μόλις δεκαετίες) που σε αντίθεση με τις παλαιές ευρωπαϊκές αποικιακές δυνάμεις, έχει τα πάντα στη διάθεση της και δεν έχει πραγματική-ουσιαστική ανάγκη να αποτελεί χώρα-αρπακτικό. Οι Η.Π.Α αποτελούν κυριολεκτικά μια μετα-ευρωπαϊκή/αποικιακή μεγάλη δύναμη. Ήταν η πρώτη τέτοια δύναμη και αυτή που άνοιξε το δρόμο. Κανονικά οι Ηνωμένες Πολιτείες θα έπρεπε να θέσουν ένα νέο παράδειγμα.


Α.Ε.Π, σχολιασμός και Έξοδος

Οι είκοσι μεγαλύτερες οικονομίες (Α.Ε.Π ονομαστικό), έχουν ως εξής: 1. Ηνωμένες Πολιτείες, 2. Κίνα, 3. Ιαπωνία, 4. Γερμανία, 5. Ηνωμένο Βασίλειο, 6. Ινδία, 7. Γαλλία, 8. Βραζιλία, 9. Ιταλία, 10. Καναδάς, 11. Νότιος Κορέα, 12. Ρωσσία, 13. Αυστραλία, 14. Ισπανία, 15. Μεξικό, 16. Ινδονησία, 17. Τουρκία, 18. Ολλανδία, 19. Σαουδική Αραβία, 20. Ελβετία.

Το ονομαστικό Α.Ε.Π, σε ό,τι αφορά τις παγκόσμιες τεκτονικές μεταβολές - πολιτικές, στρατιωτικές, δημογραφικές κ.λπ -, μπορεί να είναι χρήσιμο περισσότερο συμπληρωματικά. Εδώ ούτε κάνουμε ούτε μας ενδιαφέρει η οικονομολογία (του μικρού χώρου, αλλά η πολιτική του μεγάλου χώρου). Όλες οι πρώτες χώρες που αναφέρουμε στα επόμενα παραδείγματα έχουν ανώτερο ονομαστικό Α.Ε.Π, τόσο συνολικά όσο και κατά κεφαλήν, από τις δεύτερες:

Η Ολλανδία δεν επηρεάζει τις παγκόσμιες αγορές ενέργειας όπως η Σαουδική Αραβία, το Ιράν ή ακόμα και το Ιράκ, ενώ η Νορβηγία δεν επηρεάζει τη συμπεριφορά και τις πολιτικές των Ηνωμένων Πολιτειών όπως το Ισραήλ. Η Ιταλία ή/και ο Καναδάς δεν έχουν την στρατηγική ισχύ και το εκτόπισμα της Ρωσσίας ή το Βέλγιο και η Ταϊβάν του Ιράν, ενώ το Ηνωμένο Βασίλειο υπό καμία έννοια και σε καμία περίπτωση δεν θα μπορούσε να επηρεάσει άμεσα και εντός μιας ημέρας την Ευρωπαϊκή Ένωση όπως θα μπορούσε η Ρωσσία, εάν παραδείγματος χάριν έκοβε την παροχή ενέργειας προς τα δυτικά της (αυτοκτονώντας την ίδια στιγμή οικονομικά βέβαια). Δεν διαθέτει κανένα τέτοιο μέσο ή μοχλό πίεσης η πλουσιότερη και οικονομικά ισχυρότερη από τη Ρωσσία με βάση το ονομαστικό και κατά κεφαλήν Α.Ε.Π, Βρετανία (εναντίον της Ε.Ε). Η Ισπανία δεν έχει την ίδια βαρύτητα και δεν είναι τόσο σημαντική, σε ό,τι αφορά τις εξελίξεις στον Ινδικό-Ειρηνικό, για τις Ηνωμένες Πολιτείες, την Ινδία και την Κίνα, όσο η Ινδονησία (ωστόσο η Ισπανία, σε ένα διαφορετικό επίπεδο, αποτελεί γλωσσική υπερδύναμη - το πρόβλημα είναι πως δεν μπορεί να αξιοποιήσει και να κεφαλαιοποιήσει το προηγούμενο ώστε να έχει πολιτικό αποτέλεσμα) κ.ο.κ.

Τονίσαμε λοιπόν πως μας ενδιαφέρει η πολιτική, στρατιωτική και στρατηγική λειτουργία των οικονομικών πραγμάτων και όχι τα οικονομικά πράγματα per se, ενώ οι παγκόσμιες τεκτονικές μεταβολές και ο πλανητικός μετασχηματισμός δεν καθορίζονται από το που, σε ποιο μέρος, θα ήθελε κανείς να ζει.

Η ανθρώπινη ιστορία δεν είναι απλά εισαγωγές, εξαγωγές, πλεονάσματα και ισοζύγια. Αυτή είναι η διαχειριστική οικονομίστική ιστορία των γραφιάδων και των λογιστών. Σε ό,τι αφορά τη μεταψυχροπολεμική εποχή, το πρόβλημα π.χ της διολίσθησης και αποδυνάμωσης της ισχύος και της επιρροής των Η.Π.Α δεν είναι λογιστικό, αλλά κυρίως ποιοτικό. Δεν αφορά απλά και μόνο την οικονομία αλλά γενικότερες συνολικές αντιλήψεις περί υλικών και ηθικών πραγμάτων και δυνατοτήτων (κανονικά οι Η.Π.Α, όπως προείπαμε, θα έπρεπε να θέσουν ένα νέο παράδειγμα, όμως:). Οι Η.Π.Α δεν υπήρξαν γενέτειρα της χρηματοοικονομικής κρίσης απλά γεωγραφικά, αλλά κυρίως ηθικά και ιδεολογικά, γεγονός φυσικά που επέφερε επιπρόσθετο πλήγμα στο κύρος και την υπόσταση τους. Σε ό,τι αφορά τη μεταπολεμική ψυχροπολεμική εποχή, η Ε.Σ.Σ.Δ δεν οικοδομήθηκε ως παγκόσμια υπερδύναμη βασιζόμενη στην οικονομική της ισχύ (παρά μονάχα συμπληρωματικά), αλλά επί των επόμενων τριών θεμελίων: το πυρηνικό της οπλοστάσιο, την εδαφική της έκταση (και την προσπάθεια εκβιομηχάνισης και εξηλεκτρισμού της) και την ιδεολογική της επιρροή (σε αυτή την επιρροή περιλαμβάνονταν και προσπάθειες καινοτομιών ή/και παραδειγμάτων: «η πρώτη χώρα που»).

Μπορούμε να αναφερθούμε σε δεκάδες μη στενά οικονομικούς παράγοντες και ουσιαστικά παραδείγματα πέρα από τα προηγούμενα. Στον μετασχηματισμό πραγμάτων και υλικών σε διάφορες μορφές δύναμης από τον άνθρωπο ή στην ικανότητα επίτευξης σκοπών σε σχέση με τα μέσα που διαθέτει κανείς (αποδοτικότητα μη οικονομικού τύπου αλλά στρατηγικού χαρακτήρα) καθώς και στην ικανότητα να επηρεάζει συνειδήσεις, να στρατεύει θελήσεις και να κινητοποιεί ανθρώπινες υπάρξεις: η επιρροή που ασκεί το Ιράν είναι ανερμήνευτη με όρους οικονομικούς. Στο συγκεκριμένο πλαίσιο το Ιράν είναι απείρως ανώτερο από την πλουσιότερη και οικονομικά ισχυρότερη Τουρκία (μπορεί να μην είναι διπλωματικά ανώτερο, αλλά είναι ανώτερο σε ό,τι αφορά τη κινητοποίηση και στράτευση και την επίτευξη σκοπών με περιορισμένα μέσα). Το ίδιο ισχύει για μια μεσαία δύναμη σε σχέση με την Ευρωπαϊκή Ένωση: το ευρωπαϊκό αφήγημα υπό τη συνοδεία κομμάτων, κρατών, γραφειοκρατιών και υπερεθνικών μηχανισμών ή ολόκληρων οργανισμών, εξαιρετικών μέσων και πόρων, δεν έχει καταφέρει να κινητοποιήσει έστω έναν άνθρωπο να χύσει οικειοθελώς το αίμα του, να θυσιαστεί, για την Ευρωπαϊκή Ένωση (Αυτός είναι ένας βασικός λόγος που η Ε.Ε δεν αποτελεί στρατηγική δύναμη και δεν διαθέτει στρατηγική ισχύ. Τα όπλα έρχονται μετά). Σε ένα διαφορετικό επίπεδο, στις Η.Π.Α είχαμε παλαιότερα πρόβλημα σε ό,τι αφορά πόρους, νομιμοποίηση και αποδοτικότητα καθώς επίσης μέσα-σκοπούς και αποτελέσματα, σε σχέση με το Βιετνάμ.

Έξοδος

Μιας και την περίοδο που διανύουμε υποχωρούν και αποδομούνται διάφορα παγκοσμιοποιητικά ιδεολογήματα, αποφασίσαμε να συνεχίσουμε στο ίδιο κλίμα, ολοκληρώνοντας με «παρωχημένα» πράγματα.

Η επόμενη καταληκτική φράση προέρχεται από έναν άνθρωπο που ηγήθηκε των δυνάμεων της χώρας του έναντι Γάλλων και Αμερικανών - ενώ είχε διαδραματίσει ενεργό ρόλο και στην αντίσταση εναντίον των Ιαπώνων. Θεωρήθηκε ως μια από τις μεγαλύτερες στρατιωτικές προσωπικότητες του 20ου αιώνα. Οι Τούρκοι έχουν μεταφράσει έργα του στη γλώσσα τους (Στο Βιλαμπάχο ακόμα τρίβουν...) ενώ οι Γάλλοι τον ονόμασαν «Κόκκινο Ναπολέοντα» (Ας μην σχολιάσω...). Όπως είχε επισημάνει λοιπόν «παρωχημένα» κάποτε αυτός ο ξυπόλητος φτωχός κακομοίρης:

Παρά την στρατιωτική της ισχύ, η Αμερική υπερεκτίμησε (υπερέβαλε) τα όρια της δύναμης της. Στον πόλεμο υπάρχουν δύο παράγοντες - άνθρωποι και όπλα. Τελικά όμως, οι άνθρωποι είναι ο αποφασιστικός παράγοντας. Οι άνθρωποι! Οι άνθρωποι!
Võ Nguyên Giáp

.~`~.

4 Ιουνίου 2018

Ένας χάρτης και δύο όροι.

Δεν ενδιαφέρει η ακρίβεια του χάρτη, ο οποίος υποτίθεται πως αποτυπώνει τις σημαντικότερες παγκόσμιες ροές - εξαναγκασμένης και οικειοθελούς - «μετανάστευσης», από το 1500 και ύστερα (προφανώς και είναι ελλιπής).


Ενδιαφέρει όμως να επισημανθεί πως:

Πρώτον, οι πράσινες φαρδιές γραμμές ή λωρίδες που ξεκινούν από την ατλαντική Ευρώπη ιστοριογραφικά ονομάστηκαν, όχι μετανάστευση ή εποικισμός αλλά, «Εποχή των Ανακαλύψεων» (ή Εξερευνήσεων).

Δεύτερον, οι ίδιες λωρίδες ή γραμμές δεν σηματοδοτούν κάποιο κύμα ή περίοδο μετανάστευσης ή εποικισμού μαζικής κλίμακας και μακράς διάρκειας αλλά την «Αρχή της Παγκοσμιοποίησης».

Χαμογελώ. Πόλεμος και Ιδέες.


Επισήμανση

Προσπαθώ να βρω πότε εμφανίζεται για πρώτη φορά ο ιστοριογραφικός όρος ''Age of Discovery / Exploration'', αλλά όπως συνήθως συμβαίνει με τα σημαντικά και κομβικά τρικ, κόλπα και κλειδιά της ευρωκεντρικής ιδεολογίας και ιστοριογραφίας, είναι καλά κρυμμένα. Θα το βρω όμως. Όπως συνήθως συμβαίνει. Πάντως η πρώτη χρήση του όρου «Παλαιός Κόσμος» (Αφρο-Ευρασία) υποτίθεται πως γίνεται ή το 1596 ή το 1712 (με κάθε επιφύλαξη), ενώ του όρου «Νέος Κόσμος» (Αμερική και Ωκεανία) το 1549. Θα ρίξουμε πολύ γέλιο και πολύ κλάμα τις ερχόμενες δεκαετίες. Δυστυχώς.

Ενημέρωση: Ακολουθούν οι σύνδεσμοι για τρεις σύντομους και πρόχειρους σχολιασμούς-δημοσιεύσεις που αναρτήσαμε πρόσφατα σε ιστοχώρο κοινωνικής δικτύωσης αλλά δεν υπάρχουν εδώ (στο ιστολόγιο): Στο τέλος του περασμένου μήνα για το ευρωπαϊκό «πρότζεκτ» και τους δασμούς, την πρώτη του μηνός για την κατάσταση στην Ευρώπη αλλά και γενικότερα την «αριστεροδεξιά» και χθες για την Ιταλία. Προστέθηκε και ένα plugin πάνω αριστερά (τρεις γραμμές), για όσες και όσους δεν διαθέτουν προφίλ, προκειμένου να ενημερώνονται, εφόσον το επιθυμούν.

29 Μαΐου 2018

Πόλεμος και Ιδέες.


Εισαγωγή

Είναι ο πόλεμος που καθορίζει τις μεγάλες μεταβολές και εκτρέπει ή αλλάζει τη ροή και την κατεύθυνση της ιστορίας, επιβάλλοντας νέες τάξεις και καταστρέφοντας παλαιές. Και οι ιδέες. Ορθότερα, είναι η εξέλιξη, οι επιπτώσεις και τα αποτελέσματα του πολέμου. Οι ιδέες τροφοδοτούν αποφάσεις και οι αποφάσεις επενδύονται ιδέες και καθορίζουν πράξεις, ενώ παρέχουν και το πλαίσιο μέσω του οποίου νοηματοδοτούμε και ερμηνεύουμε γεγονότα και καταστάσεις, εκτιμούμε, αξιολογούμε και σταθμίζουμε συνθήκες και αποτελέσματα, εκβάσεις και επιπτώσεις.

Πριν από περίπου ένα χρόνο τοποθετήσαμε, υπό μορφή νοητικού-ιστορικού πειράματος, ως εναρκτήριο σημείο του δευτέρου παγκοσμίου πολέμου, όχι την εισβολή της Γερμανίας στην Πολωνία αλλά την εισβολή της Ιαπωνίας στην Κίνα, επιδιώκοντας να ξαναδιαβάσουμε τα ίδια γεγονότα με λιγότερο ευρωκεντρικό τρόπο, προκειμένου να διαπιστώσουμε αν θα μπορούσε να προκύψει κάποιο γόνιμο συμπέρασμα που θα μας βοηθούσε, όχι μονάχα στην ανάγνωση και ερμηνεία του παρελθόντος, αλλά και κυρίως, στην καλύτερη κατανόηση της εποχής μας. Προκειμένου να εκτιμήσουμε πιθανές εξελίξεις και προοπτικές του μέλλοντος. Μπορεί άραγε το ξαναδιάβασμα του θεάτρου της Άπω-Ανατολικής Ασίας, μιας περιοχής που έχει αποκτήσει στις μέρες μας ιδιαίτερη σημασία και που μελλοντικά θα αποκτήσει ακόμα μεγαλύτερη βαρύτητα, να μας βοηθήσει να προσεγγίσουμε τις εξελίξεις στην περιοχή αυτή με διαφορετικό μάτι; Αναρωτιόμασταν.

Η προηγούμενη προσπάθεια-απόπειρα σχετίζεται με τις ιδέες, με τη μεταβολή του πλαισίου μέσα από το οποίο αναδύεται ερμηνεία και νόημα, και τις ορθόδοξες ή επικρατούσες ερμηνείες και απόψεις. Προφανώς δεν είναι απαραίτητο να συμφωνούμε με όλες τις κυρίαρχες απόψεις και επικρατούσες ερμηνείες της ορθόδοξης μεταπολεμικής ιστοριογραφίας, καθώς οι απόψεις και οι ερμηνείες αυτές συνήθως εξηγούν λιγότερα απ' όσα ισχυρίζονται.

I

Το ότι ο πλανήτης θα ήταν διαφορετικός απ' ό,τι είναι σήμερα εάν είχε επικρατήσει στον πόλεμο η εθνικοσοσιαλιστική Γερμανία, δε νομίζουμε πως αμφισβητείται ή πως θέλει ιδιαίτερη ανάλυση.

Το γεγονός δεν αλλάζει - και όπως γίνεται ευκόλως αντιληπτό, υπάρχουν γεγονότα: η Γερμανία και η Ιαπωνία ηττήθηκαν στον πόλεμο. Οι ιδέες όμως αλλάζουν το νόημα, το ερμηνευτικό πλαίσιο και τα συμπεράσματα που προκύπτουν τόσο από την ήττα καθεαυτή, όσο και από τον πόλεμο στο σύνολο του (τα αποτελέσματα και την έκβαση του).

Πριν από τρία χρόνια, στη δημοσίευση με τίτλο Γιατί επικράτησαν οι «φιλελεύθερες δημοκρατίες» στον 20ο αιώνα, παραθέταμε:

Είναι δελεαστικό να εντοπιστεί η έκβαση (της επικράτησης του φιλελεύθερου δημοκρατικού στρατοπέδου) στα ειδικά χαρακτηριστικά και στα εγγενή πλεονεκτήματα της φιλελεύθερης δημοκρατίας. Ωστόσο, οι λόγοι για τις νίκες των φιλελεύθερων δημοκρατιών ήταν διαφορετικές για κάθε τύπο αντιπάλου... οι μη δημοκρατικές καπιταλιστικές δυνάμεις, η Γερμανία και η Ιαπωνία, ηττήθηκαν θεμελιωδώς στον πόλεμο επειδή ήταν μεσαίου μεγέθους κράτη με περιορισμένους πόρους. Αυτή η σύμπτωση και όχι τα κληρονομημένα πλεονεκτήματα της φιλελεύθερης δημοκρατίας έπαιξαν καθοριστικό ρόλο στην ανατροπή της ισορροπίας εις βάρος των μη δημοκρατικών καπιταλιστικών δυνάμεων και υπέρ των δημοκρατιών.

Το πιο καθοριστικό στοιχείο ήταν οι Ηνωμένες Πολιτείες.

Λόγω του ηπειρωτικού μεγέθους τους, όχι λιγότερο από ό,τι του δημοκρατικού τους καπιταλιστικού συστήματος, η ισχύς των Ηνωμένων Πολιτειών ξεπέρασε αυτή των επόμενων δύο ισχυροτέρων κρατών μαζί, κατά τη διάρκεια του 20ου αιώνα, με συνέπεια αυτό να ανατρέψει αποφασιστικά την παγκόσμια ισορροπία δυνάμεων υπέρ της - οποιαδήποτε - πλευράς στην οποία η Ουάσιγκτον βρισκόταν. Έτσι, αν κάποιος παράγοντας έδωσε στις φιλελεύθερες δημοκρατίες τη δυναμική τους, αυτός ήταν πάνω απ' όλα η ύπαρξη των Ηνωμένων Πολιτειών και όχι οποιοδήποτε εγγενές πλεονέκτημα. Στην πραγματικότητα, αν δεν ήταν οι Ηνωμένες Πολιτείες, η φιλελεύθερη δημοκρατία μπορεί κάλλιστα να είχε χάσει τις μεγάλες μάχες του 20ου αιώνα.

Αυτή είναι μια απογοητευτική σκέψη που συχνά παραβλέπεται στις μελέτες εξάπλωσης της δημοκρατίας στον 20ο αιώνα, και αυτό κάνει τον κόσμο σήμερα να εμφανίζεται πολύ πιο απρόβλεπτος και πενιχρός από ό,τι οι γραμμικές θεωρίες της ανάπτυξης - και του εκσυγχρονισμού - προτείνουν... [Έχουμε την επανάληψη] της θεωρίας εκσυγχρονισμού - η οποία πρόσφατα ενισχύθηκε από τους πολιτικούς επιστήμονες Francis Fukuyama και Michael Mandelbaum - σύμφωνα με την οποία υπάρχει μονάχα μια βιώσιμη πορεία προς τη νεωτερικότητα: η φιλελεύθερη δημοκρατική πορεία. Υπό το φως αυτής της οπτικής, οι χώρες που είχαν την ατυχία να παρεκκλίνουν από αυτή την πορεία, την οποία αρχικά πήραν το Ηνωμένο Βασίλειο και οι Ηνωμένες Πολιτείες της Αμερικής, εν τέλει πρέπει να συγκλίνουν στο δρόμο του φιλελευθερισμού, είτε επειδή είναι κατώτερες από τις δημοκρατίες από άποψη ισχύος, είτε επειδή οι δυσεπίλυτες εσωτερικές τους αντιφάσεις θα εγκαινιάσουν τελικά μια διαδικασία δημοκρατικού μετασχηματισμού.

Σε αντίθεση με την παρήγορη ιδέα πως το δημοκρατικό σύστημα τελικά αποδείχθηκε ανώτερο, ο λόγος για την ήττα της Γερμανίας και της Ιαπωνίας έγκειται στο γεγονός ότι οι δύο χώρες ήταν απλά μικρότερες από τους αντιπάλους τους και λιγότερο ανεκτικές στην αποτυχία. Προκειμένου η Γερμανία να υπερβεί τα περιορισμένα εδαφικά της όρια και να πλήξει μοιραία τον ανώτερο συνασπισμό που διαμορφώθηκε εναντίον της στους παγκόσμιους πολέμους, θα χρειαζόταν μια σειρά από διαδοχικές σημαντικές επιτυχίες. Πράγματι, ήρθε εξαιρετικά κοντά στην επίτευξη αυτού του στόχου και στους δύο παγκόσμιους πολέμους. Αντίθετα, η κολοσσιαία δύναμη των Ηνωμένων Πολιτειών σήμαινε ότι οι δημοκρατίες ήταν σε θέση να αντέξουν καταστροφικές αποτυχίες - όπως η απώλεια της Ρωσίας ως συμμάχου στον Πρώτο Παγκόσμιο Πόλεμο, η πτώση της Γαλλίας και η καταστροφή του στόλου του Ειρηνικού των ΗΠΑ στο Περλ Χάρμπορ στο Β' Παγκόσμιο Πόλεμο - και παρόλα αυτά να ανακάμψουν.

Έτσι, χωρίς τις Ηνωμένες Πολιτείες για σύμμαχό τους, η Γαλλία και το Ηνωμένο Βασίλειο πιθανότατα θα είχαν χάσει από τη Γερμανία και στους δύο παγκόσμιους πολέμους. Το υπόλοιπο του εικοστού αιώνα, θα ήταν πολύ διαφορετικό, και οι πολιτικοί επιστήμονες θα είχαν πολύ λιγότερες ρόδινες ιστορίες να πουν για τη δημοκρατία. Η κατασκευασμένη μεγάλη αφήγηση του εικοστού αιώνα θα είχε τονίσει την ανώτερη συνεκτικότητα των αυταρχικών καθεστώτων, όχι το θρίαμβο της ελευθερίας. Γιατί οι μεγάλες αφηγήσεις, όπως η ιστορία, γράφονται από τους νικητές.

Azar Gat

Το γεγονός δεν αλλάζει: η Γερμανία και η Ιαπωνία ηττήθηκαν στον πόλεμο. Οι ιδέες όμως αλλάζουν το ερμηνευτικό πλαίσιο και το νόημα [1], τόσο της μεταπολεμικής εποχής όσο και του πολέμου καθεαυτού.

Είναι ο πόλεμος που καθορίζει, διαμορφώνει ή αλλάζει τον ρου της παγκόσμιας ιστορίας. Και οι ιδέες που (καθ)ορίζουν το νόημα και την ερμηνεία των πραγμάτων - ή/και την μεταπολεμική ιδεολογία. Η παρατήρηση περί του πολέμου δεν σημαίνει απαραίτητα πως τα κράτη επαυξάνουν την ισχύ τους μέσω του πολέμου [2]. Σημαίνει όμως πως κρίνονται και καθορίζονται οι κομβικές εξελίξεις και οι μεγάλες ιστορικές τομές. Αν δεν διαμορφώνονται νέες συνθήκες τουλάχιστον νομιμοποιούνται νέες ιστορικές καταστάσεις και επιβάλλονται νέες τάξεις μέσω του πολέμου [2]. Ο πόλεμος δεν αποτελεί απλώς συνέχιση της πολιτικής με άλλα μέσα ή/και βασικό μέσο ή τρόπο επιβολής συμφερόντων και άσκησης κυριαρχίας, αλλά και όχημα ή μέθοδο επιβολής ιδεών. Κλασικό παράδειγμα επιβολής ιδεών μέσω του πολέμου αποτελεί ο συνδυασμός λιμπεραλισμού και τεχνολογικής ανάπτυξης, που αποτελεί ένα πολιτικών σκοπιμοτήτων ιδεολόγημα, επιβληθέν από την έκβαση των δύο παγκόσμιων πολέμων και έχον μονίμως την καταγωγή του στην ιμπεριαλιστική προϊστορία των «δυτικών» κρατών [3].

II

Οι Αφγανοί Mujahiddeens συνέβαλλαν στη σοβιετική αυτοκρατορική κατάρρευση/αυτο-κατάλυση ή τουλάχιστον στην αποδυνάμωση της θέλησης διατήρησης της Σοβιετικής Σφαίρας Επιρροής. Εάν εντάξουμε σε ένα ιστορικό συνεχές τον πόλεμο των Σοβιετικών-Ρώσσων στο Αφγανιστάν, μπορούμε να συμπεράνουμε πως οι Αφγανοί επέτυχαν - ή ολοκλήρωσαν - το 1980, αυτό που οι Ούγγροι το 1956 και οι Τσέχοι το 1968 δεν κατάφεραν. Το προηγούμενο προϋποθέτει όμως την υπέρβαση του ευρωκεντρισμού - της ευρωκεντρικής ιδεολογίας και ιστοριογραφίας - μέσω της σύνδεσης των συμβάντων στην Κεντρική Ευρώπη (Ουγγαρία και Τσεχία) με αυτά στην Κεντρική Ασία (Αφγανιστάν), δηλαδή τη σύνδεση δύο περιφερειών της πρώην Σοσιαλιστικής-Σοβιετικής Σφαίρας με το Σοβιετικό Κέντρο (Ε.Σ.Σ.Δ-Ρωσσία). Μπορούμε να δεχθούμε ή να αντέξουμε μια τέτοια ερμηνεία; Είναι πασιφανές πως μια τέτοια ερμηνευτική προσπάθεια δεν είναι δημοφιλής (όπως ακριβώς και η τοποθέτηση της εισβολής της Ιαπωνίας στην Κίνα και όχι της Γερμανίας στην Πολωνία ως εναρκτήριο σημείο του δευτέρου παγκοσμίου πολέμου). Προσφέρει όμως κάποια γόνιμη ερμηνεία για όσα συμβαίνουν στις μέρες μας;

Το τέλος του ψυχρού πολέμου έχει αρκετές ερμηνείες (όρθόδοξες και μη) και οι περισσότερες - οι ορθόδοξες κυρίαρχες ή καθεστωτικές - αποτελούν αμερικανοκεντρικές θριαμβολογίες. Ωστόσο, εάν οι θριαμβευτικές ερμηνείες ήταν πραγματικά ορθές, οι εξελίξεις και τα γεγονότα θα έπρεπε να οδηγούν στην επιβεβαίωση των θριαμβολογιών και όχι στην αναίρεση τους. Με την αυτο-κατάργηση της «Σοβιετικής» Σφαίρας η «Δύση» είδε ως «πραγματικότητα» αυτά που ήθελε να δει: Το Τέλος της Ιστορίας και τη Νίκη της «Δημοκρατίας» (εννοώντας του λιμπεραλισμού και του ριζοσπαστικού «δυτικισμού»). Η ταύτιση πραγματικότητας, επιθυμίας και συμφέροντος καθόλου δεν μας παραξενεύει. Χρειαζόμαστε επανερμηνείες λοιπόν.

Μετά από τους Ρώσσους-Σοβιετικούς στο Αφγανιστάν ήρθαν οι Αμερικανοί. Και πάλι όμως τα αποτελέσματα δεν ήταν τα αναμενόμενα. Έχοντας υπόψη πως έχει ασκηθεί κριτική στην άποψη που θεωρεί το Αφγανιστάν ως καταστροφέα (νεκροταφείο) αυτοκρατοριών, μπορούμε άραγε να δούμε με κριτικό μάτι - έχοντας δηλαδή παράλληλα στο μυαλό μας την προηγούμενη κριτική - τη θέση πως μετά από την πτώση της σοβιετικής αυτοκρατορίας, το Αφγανιστάν αποτέλεσε καθοριστικό παράγοντα και για την ολοκλήρωση της αμερικανικής μονοπολικής στιγμής κυριαρχίας; Όταν ξεκίνησαν οι Ηνωμένες Πολιτείες τον πόλεμο στο Αφγανιστάν ήταν πλανητικά κυρίαρχες και σχεδόν κανείς δεν αντιδρούσε σε όσα έλεγαν και έπρατταν. Σήμερα, σχεδόν ουδείς υπακούει.

Βρισκόμαστε μπροστά σε μια περίεργη κατάσταση. Έχουμε μια περιθωριοποιημένη και τεχνολογικά και οικονομικά υπανάπτυκτη μουσουλμανική «χώρα» της κεντρική Ασίας, όπως το Αφγανιστάν, να νικά μια υπερδύναμη και να γονατίζει μια δεύτερη, συμβάλλοντας - όχι αποκλειστικά, αλλά ενεργητικά και σημαντικά - στην αλλαγή της πορείας της παγκόσμιας ιστορίας (οι Ηνωμένες Πολιτείες εχουν εγκλωβιστεί και ΔΕΝ έχουν νικήσει τον πόλεμο στο Αφγανιστάν, παρόλο που τους βοήθησαν ή συνεργάστηκαν μαζί τους - κυρίως για αποχωρήσεις - τόσο οι Ρώσσοι όσο και οι Ιρανοί). Μπορούμε να δεχθούμε ή να αντέξουμε μια τέτοια ερμηνεία;

Η προηγούμενη αναφορά μαζί με τις δύο επόμενες, θα μας βοηθήσει να διανοίξουμε ένα ερμηνευτικό μονοπάτι και να βρούμε ένα συμπέρασμα-κλειδί.

Είναι δυνατόν η «Ειρήνη των Γενναίων» να προέκυψε από μεγαλοψυχία; Μπορεί άραγε να ισχυρίζεται κάποιος πως στην πραγματικότητα οι Γάλλοι «δεν έχασαν» στον πόλεμο της Αλγερίας όταν είχαμε ως πολίτικο αποτέλεσμα του πολέμου την Ανεξαρτησία της Αλγερίας; Είναι η απόφαση των Αλγερινών να πολεμήσουν που οδηγεί στην επιστροφή του Charles de Gaulle και στη δημιουργία όχι απλά πολιτικής αλλά συνταγματικής κρίσης και στην κατάρρευση-κατάλυση της Τέταρτης Δημοκρατίας και την Ανεξαρτησία της Αλγερίας (και όχι ασφαλώς το ανάποδο). Είναι οι αποικιακοί πόλεμοι των Πορτογάλων (1961-1974) που οδηγούν στην πτώση του Salazar, στην Επανάσταση των Γαρυφάλλων και στην πολιτειακή μεταβολή, και όχι η Επανάσταση των Γαρυφάλλων και η πολιτειακή μεταβολή που οδηγεί στην «παραχώρηση» ανεξαρτησίας στις πρώην αποικιακές κτίσεις [4].

Είναι η ήττα ή μη αντοχή του κόστους του πολέμου - ηθικού, πολιτικού, κοινωνικού, οικονομικού - που οδηγεί στις μεταβολές (και όχι π.χ η «γενναιοδωρία» των εξεγερμένων του μητροπολιτικού κέντρου). Είναι ο πόλεμος.

III

Στις προηγούμενες περιπτώσεις παρατηρούμε μια άτυπη ερμηνευτική «μεθοδολογία». Εσωτερικεύεται το αίτιο και μετατίθεται από το στρατιωτικό στο πολιτικό, κοινωνικό ή οικονομικό πεδίο (και φυσικά δίνεται ευρωκεντρική ερμηνεία). Επίσης, κατά αυτόν τον τρόπο εξαφανίζεται η ήττα - ή η αδυναμία να αντέξει μια κοινωνία και ένα κράτος το κόστος του συνεχούς πολέμου ή της μη νίκης.

Είναι η κοινωνική εξέγερση - και η πτώση ή μεταβολή του καθεστώτος μέσω αυτής - που οδηγεί στον τερματισμό του πολέμου και στην παραχώρηση ανεξαρτησίας, λένε. Είναι ο πόλεμος και η ανυπαρξία στρατιωτικής και πολιτικής νίκης που οδηγεί στα προηγούμενα (π.χ στην ανεξαρτησία στην περιφέρεια και στον κοινωνικό ή/και πολιτικό μετασχηματισμό στο κέντρο), απαντάμε.

Λες και ο αδιέξοδος πόλεμος στο Βιετνάμ δεν αποτελεί αίτιο, αλλά μια απλή αφορμή, για το μετασχηματισμό της αμερικανικής κοινωνίας από τη δεκαετία του 1960 και ύστερα. Κατά αυτόν τον τρόπο δεν είναι ο σχεδόν εικοσαετής πόλεμος και η ήττα στο Βιετνάμ, αλλά μια μεταφυσικού τύπου δεκαετία του 1960 (και οι «επιθυμίες» των φοιτητών) που οδηγεί στις μεταβολές στις Η.Π.Α.

Είναι ο πόλεμος και η ήττα στο Βιετνάμ - και μετέπειτα στο Ιράκ και στο Αφγανιστάν - που έφεραν τις Ηνωμένες Πολιτείες εδώ που βρίσκονται.

Και πιο συγκεκριμένα, είναι η αποτυχία να επιτευχθούν πολιτικοί στόχοι και σκοποί με στρατιωτικά μέσα: ο πρώτος πόλεμος του Κόλπου ελάχιστα επηρέασε την αμερικανική οικονομία και κοινωνία (γιατί ήταν βραχύβιος και νικηφόρος. Επίσης το Ιράκ, κάτι που δεν τονίζεται ιδιαίτερα, ήταν απολύτως απομονωμένο περιφερειακά, δίχως σχεδόν καμία συμμαχία). Η αμερικανική οικονομία - και εδώ μετά την αποτυχία επίτευξης πολιτικών σκοπών με στρατιωτικά μέσα εισέρχεται στην εικόνα και η οικονομική στήριξη -, η αμερικανική οικονομία λοιπόν, αποδείχτηκε επανειλημμένα ανίκανη να σηκώσει το βάρος της στρατηγικής υπερεπέκτασης των Η.Π.Α (στο Βιετνάμ ο πόλεμος προσέγγισε την 20ετία, στο Αφγανιστάν έχει υπερβεί την 15ετία και στο Ιράκ - δεύτερος πόλεμος του Κόλπου - κράτησε λίγο λιγότερο από μια 10ετία).

Φυσικά κάποιος θα μπορούσε να ισχυριστεί πως τα πράγματα έχουν ανάποδα: είναι η στρατιωτική επιτυχία και αποτελεσματικότητα και η επίτευξη πολιτικών σκοπών με στρατιωτικά μέσα που στηρίζει την οικονομία, και όχι το αντίστροφο [Δες V].

Η προσπάθεια αλλοίωσης των προηγούμενων νοημάτων έχει οδηγήσει στη δημιουργία ευφυολογημάτων: «οι Η.Π.Α νίκησαν όλες τις μάχες αλλά έχασαν τον πόλεμο» (στο Βιετνάμ) και διάφορα άλλα τέτοια αστεία. Οι Ηνωμένες Πολιτείες της Αμερικής ισχυρίστηκαν, μετά από τον πρώτο πόλεμο στο Ιράκ, πως επιτέλους «ξεπέρασαν το σύνδρομο του Βιετνάμ». Οι εξελίξεις στο Ιράκ και στο Αφγανιστάν, δεκαπέντε και πλέον χρόνια μετά, και οι μεταβολές στο εσωτερικό τους, αποδεικνύουν πως κάτι τέτοιο δεν έχει συμβεί. Αυτός είναι ένας βασικός λόγος που πλέον ουδείς υπακούει τις Η.Π.Α.

IV

Η προηγούμενη προσέγγιση μας προσφέρει ένα πολύτιμο κλειδόλιθο προκειμένου ξεκλειδώσουμε ένα «κρυμμένο μυστικό» - το οποίο βρίσκεται σε κοινή θέα αλλά ουδείς το βλέπει: Οι «δυτικοί» ή ορθότερα ευρωατλαντικοί στρατοί έχουν να νικήσουν πόλεμο της προκοπής από του παππού μου τον καιρό (ιδιαίτερα δε οι ηπειρωτικό-ευρωπαϊκοί, ίσως από την εποχή που οι Ισπανοί ηττώνταν από ξυπόλητες βερβέρικες φυλές στο Μαρόκκο - Rif War - και προσέτρεχαν οι Γάλλοι προς βοήθεια και διάσωση. Μιλάμε για πολυπληθέστατες δυνάμεις. Και εδώ επαναλαμβάνεται το μοτίβο που περιγράψαμε προηγουμένως καθώς ο πόλεμος συνέβαλλε στην κατάληψη της εξουσίας από τον Primo de Rivera).

Στον μεγαλύτερο πόλεμο μεταξύ «Δύσης» και «Ασίας» κατά τη διάρκεια της ψυχροπολεμικής περιόδου, δηλαδή στους πολέμους της Ινδοκίνας και του Βιετνάμ, οι «δυτικοί» στρατοί ηττήθηκαν από τεχνολογικά και οικονομικά καθυστερημένες και υπανάπτυκτες στρατιωτικές δυνάμεις.

Ο ελέφαντας στο δωμάτιο είναι οι ήττες - ή οι μη νίκες - και η αποδυνάμωση των ευρωατλαντικων στρατών.

Το προηγούμενο δεν αποτελεί κοινό τόπο γιατί ενώ μεταπολεμικά και μεταψυχροπολεμικά χάνουν πολέμους, επικρατούν ή κυριαρχούν στις ιδέες (Οι ιδεολογικές αυτές επιχειρήσεις θα μπορούσαν να υπάρχουν ως υποκεφάλαια σε ένα μελλοντικό-ανύπαρκτο τόμο-βιβλίο υπό τον τίτλο The Timeless Art of Turning Defeats into Victory - μέσω των ιδεών): Πόλεμος και Ιδέες.

Εκτιμούμε πως όπως προτείναμε εδώ μια ενδεικτική - προκειμένου να θέσουμε το παράδειγμα - (επαν)ερμηνεία των Πολέμων στο Αφγανιστάν, σε ό,τι αφορά την κατάλυση της Ε.Σ.Σ.Δ, τον τερματισμό του Ψυχρού Πόλεμου και το τέλος της Μονοπολικής-Αυτοκρατορικής Στιγμής κυριαρχίας των Η.Π.Α, ανάλογα, οι Πόλεμοι στην Ινδοκίνα και το Βιετνάμ θα επανερμηνευθούν μελλοντικά ως προς τη σημαντικότητα και τη βαρύτητα τους, εντασσόμενοι σε διαφορετικό ερμηνευτικό πλαίσιο (Η ψυχροπολεμική ερμηνεία στα πλαίσια της ιδεολογικής διαμάχης του ψυχρού πολέμου είναι μερική και ελλιπής - και «βόρειο» ή «δυτικό» κεντρική: Η.Π.Α vs Ε.Σ.Σ.Δ / «Δυτική» vs Σοβιετική Σφαίρα Επιρροής / Δύση vs Ανατολή: Διπολισμός). Ο Πόλεμος του Βιετνάμ ίσως αποδειχθεί ακόμα σημαντικότερος απ' ό,τι θεωρήθηκε κατά τη διάρκεια του ψυχρού πολέμου καθώς, μαζί με την ήττα των Ρώσσων από τους Ιάπωνες στις αρχές του 20ου αιώνα, ίσως ενταχθεί μελλοντικά σε ένα συνεχές από ήττες Ευρωπαίων (ηπειρωτικών και θαλάσσιων) και «Δυτικών» από (Νότιο και Άπω) Ασιάτες: ήττες Ρώσσων, Γάλλων, Αμερικανών και λοιπών από Ιαπωνία, Βιετνάμ (Ινδονησία κ.λπ). Η μόνη περίπτωση που (Άπω ή Νότιο) Ασιάτες ηττήθηκαν κατά τη διάρκεια του 20ου αιώνα, ήταν όταν Ρωσσία και Η.Π.Α - με τον έναν ή τον άλλο τρόπο - ήταν στο ίδιο στρατόπεδο εναντίον της Ιαπωνίας [5].

V

Η κυριαρχία των τελευταίων τριών περίπου αιώνων θεμελιώθηκε στην στρατιωτική ανωτερότητα των ευρωπαϊκών δυνάμεων. Η στρατιωτική αυτή ανωτερότητα, όπως φανερώνει η συγκεκριμένη δημοσίευση, πλέον δεν υφίσταται. Η ευρωπαϊκή στρατιωτική ανωτερότητα δεν ήταν απλά τεχνολογική (Enfield Pattern 1853 rifle-musket, το οποίο αλλάζει τα πάντα, ή ανώτερα κανόνια και πλοία) αλλά και στρατηγική: Κατά τη διάρκεια πολλών αποφασιστικών μαχών στον 18ο και το πρώτο μισό του 19ου αιώνα, αρκετοί στρατοί στις Ινδίες κατάφεραν να αναπτύξουν ανώτερη δύναμη πυρός (από τους Βρετανούς). Για παράδειγμα, στη Μάχη του Plassey το 1757 (ή ίσως ακόμη και στη μάχη της Chillianwala, μια από τις πλέον αιματηρές μάχες στην ιστορία της Βρετανικής Εταιρείας Ανατολικών Ινδιών, σχεδόν έναν αιώνα μετά), ενώ ο πιο αξιόμαχος αντίπαλος που αντιμετώπισαν οι Βρετανοί, δηλαδή οι Σίχ, διέθεταν και αξιολογότατο πυροβολικό (γεγονός που φυσικά δεν συμβαδίζει με την οικονομίστική και κοινωνιολογική μεταφυσική ορθοδοξία). Ένα ακόμη σημαντικότατο - αν όχι το πλέον καθοριστικό - στοιχείο, το οποίο εντάσσουμε στα πλαίσια της στρατηγικής ανωτερότητας, αποτέλεσε η εκμετάλλευση και χειραγώγηση των εσωτερικών διαιρέσεων και σχέσεων αυτών των κοινωνιών, και η διατάραξη της εσωτερικής ισορροπίας σε αχανείς χώρους πολυφυλετισμού, πολυεθνίας και πολυθρησκευτισμού, όπου οι εξισορροπήσεις της εξουσίας συναντούσαν διάφορες μορφές αυτοδιοικήσεων και αποτελούσαν συνεχής και λεπτεπίλεπτη τέχνη. Δηλαδή, η δια της ξένης παρουσίας χειραγώγηση και βλάβη των λεπτών εσωτερικών τρόπων διοίκησης και ισορροπίας αυτών των περιοχών (στα προηγούμενα εντάσσεται και η εκ του εξωτερικού αντιπολίτευση - όπως η προστασία πληθυσμών, εμπόρων και ιεραποστόλων που μετονομάστηκε εκκοσμικευμένη σε «ανθρώπινα δικαιώματα»).

Τέλος, παλαιότερα ορισμένες εκατοντάδες ή/και χιλιάδες στρατιώτες έκαναν «παπάδες» ενώ οι μεταπολεμικοί «ευρωατλαντικοί» στρατιώτες βολοδέρουν με εξαιρετικά τεχνολογικά μέσα, δίχως να ξέρουν που πατούν, που πηγαίνουν, τι θέλουν, και δίχως να μπορούν να φέρουν εις πέρας αποστολές, επιδιωκόμενους στόχους και αποτελέσματα. Το υλικό είναι σκάρτο. Οι άνδρες, στο εσωτερικό αυτού που μάθαμε να ονομάζουμε «Δύση», άλλαξαν - έχουν γίνει της «πλάκας» (εξέλιξη που προφανώς οσμίζονται οι γυναίκες, και αυτός είναι ένας από τους λόγους που συμβαίνουν αρκετά απ' όσα συμβαίνουν).

Η άνοδος της «Ευρώπης» ξεκίνησε λοιπόν για αρκετούς λόγους, κυρίως όμως λόγω της στρατιωτικής της υπεροχής (εν ευρεία έννοια), η οποία την έφερε σε θέση να διαμορφώνει και να επιβάλλει τους κανόνες, τις αξίες, τις δομές και το σύστημα της στους άλλους. Αυτή η περίοδος έχει τελειώσει. Ο κύριος λόγος παρακμής της «Ευρώπης» είναι η απώλεια της στρατιωτικής ανωτερότητας που κατείχε τους περασμένους αιώνες (και συμπληρωματικά η ανεπάρκεια ή/και ανυπαρξία ενδογενών κινητήριων δυνάμεων που συνδέονται υλικά με τη δημογραφία και ηθικά με τον πολιτισμό, την παιδεία ή το «αξιακό σύστημα» και κλασικές αρετές που κατ΄ εξακολούθηση ιστορικά παρατηρούμε να υποχωρούν ανά περιόδους: Υποχωρεί το θάρρος, η αφοσίωση, το καθήκον, η τιμή και η τιμιότητα, η φιλαλήθεια, η ανιδιοτέλεια, η αυτοθυσία και έρχεται στην επιφάνεια ή κυριαρχεί όλο και πιο έντονα σε ευρεία κλίμακα η ιδιοτέλεια, η φιλαργυρία, η ανεντιμότητα, ο φιλοτομαρισμός, η εξυπνάδα, ο κυνισμός, ενώ τα ήθη μεταβάλλονται και η διασημότητα ή η διασκέδαση αποκτά «ηρωικό» status - οι διασκεδαστές και οι τσαρλατάνοι αποτελούν νέους «ήρωες» κ.λπ).

Η κατασκευή πυρηνικών όπλων υπήρξε βασικός παράγοντας για την ανακατανομή ισχύος στον πλανήτη. Για ορισμένους αιώνες τα καλύτερα χειροβόλα όπλα, κανόνια και πολεμικά πλοία, αποτέλεσαν τη βάση της πολιτικής, οικονομικής και πολιτισμικής κυριαρχίας και επέκτασης της «Ευρώπης» και της ικανότητας της να δημιουργεί και να καταστρέφει, να απομυζεί και να ανακατανέμει παγκόσμιο παραγόμενο προϊόν προς όφελος της. Σε ό,τι αφορά το ευρωατλαντικό (και όχι απλά ευρωπαϊκό πλέον) και παγκόσμιο επίπεδο, το πλεονέκτημα αυτό εκμηδενίστηκε και η κατάσταση αυτή τερματίστηκε οριστικά μόλις η Σοβιετική Ένωση-Ρωσία και η Κίνα απέκτησαν δικά τους πυρηνικά όπλα. Ένα μεγάλο μέρος του πλανήτη έπαψε αυτομάτως να είναι στρατιωτικά υποδεέστερο για πρώτη φορά μετά από αιώνες ενώ, την ίδια περίπου περίοδο, οι Ηνωμένες Πολιτείες απέτυχαν να κερδίσουν τον πόλεμο της Κορέας και στη συνέχεια ηττήθηκαν στον πόλεμο του Βιετνάμ (παράλληλα είχαμε συνεχείς ήττες ή μη νίκες από ευρωπαϊκούς στρατούς σε αποικιακούς πολέμους και την απώλεια ή την κατάρρευση της παγκόσμιας οικονομικής ηγεμονίας των Η.Π.Α το 1971). Οι στρατιωτικοί συσχετισμοί δύναμης άλλαζαν για πρώτη φορά μετά από αιώνες.

Την περίοδο 1992-2003 οι Η.Π.Α φάνηκε πως ανακτούσαν την απόλυτη στρατιωτική υπεροχή, καθώς έπαψε να υπάρχει ο μοναδικός πραγματικός πυρηνικός εξισορροπιστής. Μετά την αυτοδιάλυση-αποσύνθεση της Ε.Σ.Σ.Δ ή, ορθότερα, μετά αρχικά από τη Σοβιετική αποσύνθεση και έπειτα από τη Ρωσσική κατάρρευση, δημιουργήθηκε η ψευδαίσθηση πως οι Η.Π.Α ήταν παντοδύναμες ή πως ανήλθαν σε επίπεδο απόλυτης δύναμης. Όμως οι Η.Π.Α είναι πολύ μικρές και πολύ λίγες για να επιβάλλουν ηγεμονία σε ολόκληρο τον πλανήτη (συν τοις άλλοις, οι Η.Π.Α ως μονάδα ήταν ισχυρότερες την περίοδο 1945-1965, απ' ό,τι μετα-ψυχροπολεμικά, αλλά δεν υπήρχε κενό ισχύος εκείνη την περίοδο όπως κατά τη διάρκεια της λεγόμενης μονοπολικής τους στιγμής). Όμως καθώς η Ρωσσία ανακτούσε τις δυνάμεις της πολιτικά και στρατιωτικά και η Κίνα γιγαντωνόταν οικονομικά και διπλωματικά, οι Η.Π.Α είχαν μια σειρά από πολιτικές, οικονομικές και στρατιωτικές «ατυχίες», ήττες, απώλειες και αποτυχίες, σε μάχες με αντιπάλους και κράτη δεύτερης διαλογής. Παράλληλα η κρίση του 2008 φανέρωσε, εκτός από ενδογενείς αδυναμίες, πως το οικονομικό μοντέλο δεν μπορούσε να αντιμετωπίσει ανοικτό ανταγωνισμό δίχως τη στήριξη στρατιωτικής ισχύος [6]. Συν τοις άλλοις, η προσπάθεια ηγεμονικής επέκτασης και επιβολής της αμερικανικής ισχύος και επιρροής σε ολόκληρο τον πλανήτη, κινήθηκε ταυτόχρονα με την αποδυνάμωση και απώλεια ελέγχου τόσο στο εσωτερικό της Σφαίρας Επιρροής της («Δύση»), όσο και της ίδιας της πολιτικής μονάδας καθ' εαυτής (Η.Π.Α: απώλεια και απισχναση εθνικής-εδαφικής, παραγωγικής και κοινωνικής βάσης, επιταχυνόμενες μεταβολές στη δημογραφική δομή και σύνθεση, πολιτική, κοινωνική και κομματική πόλωση, αναστολή της λειτουργίας της κυβέρνησης και νομοθετική εμπλοκή με αφορμή την ανάγκη αύξησης του ορίου του δημοσίου χρέους κ.ο.κ). Τέλος, η ανακατανομή ισχύος επιταχύνθηκε μετά το 2008 δίχως αυτή τη φορά να υπάρχει στρατιωτικό πλεονέκτημα για πρώτη φορά μετά από αιώνες.

Θα χρειαστεί πολύς χρόνος για να προσαρμοστεί η «Δύση», στο βαθμό που θα συνεχίσει να υπάρχει ως τέτοια [7], στη νέα κατάσταση όπου δεν θα κυριαρχεί πλέον κυρίως στρατιωτικά, αλλά επίσης πολιτικά και οικονομικά - σε μεγαλύτερο βάθος χρόνου ίσως και ιδεολογικά.


Σημειώσεις - Επισημάνσεις

[1] Υπάρχει ασφαλώς και μια ανάλογη περίφημη ερμηνευτική και πολεμική του Παναγιώτη Κονδύλη ως προς το ζήτημα [Εδώ]:

Η σταλινική Σοβιετική Ένωση νίκησε τον εθνικοσοσιαλισμό, όχι η φιλελεύθερη Γαλλία και η κοινοβουλευτική Αγγλία. Και οι προϋποθέσεις για την επιτυχή στρατιωτική επέμβαση των Ηνωμένων Πολιτειών στη Δυτική Ευρώπη το 1944 δημιουργήθηκαν και αυτές στο Στάλινγκραντ... Εξ αιτίας των ηθικών τους προκαταλήψεων και των καταβολών τους στο δυτικοευρωπαϊκό πολιτισμικό περιβάλλον οι διανοούμενοι αυτοί, βέβαια, ποτέ δεν μπόρεσαν να κατανοήσουν τις εθνικές και πλανητικές αναγκαιότητες... Φορείς οικουμενικών ή κοσμοιστορϊκών ιδεών είναι ορισμένα έθνη, όχι ολόκληρος ο κόσμος... Η αντίληψη, ότι το ίδιο σχέδιο κοινωνικής οργάνωσης μπορεί και οφείλει στις γενικές του γραμμές να βρει πλανητική εφαρμογή, προβάλλει επιτακτικά στον παγκόσμιο ορίζοντα τη στιγμή όπου στην κοσμοιστορϊκή σκηνή εμφανίζονται δύο μεγάλη έθνη: η κομμουνιστική Ρωσσία και οι καπιταλιστικές Ηνωμένες Πολιτείες. Και οι δύο εκπροσωπούν και προωθούν, ως έθνη με φιλοδοξία μεγάλης παγκόσμιας Δύναμης, την προγραμματική σύνδεση της κοινωνικής και της πλανητικής έποψης, αν και με αντίθετα πρόσημα. Το ποιά πρόσημα θα επικρατούσαν εξαρτιόταν στο εξής από την έκβαση του αγώνα μεταξύ μεγάλων εθνών - κι όχι από τα εγγενή «προτερήματα του συστήματος» θεωρούμενα in abstracto. Το πλανητικό σχέδιο κοινωνικής οργάνωσης των κομμουνιστών ναυάγησε, με άλλα λόγια, όχι λόγω της ηθικής και οικονομικής κατωτερότητας, αλλά επειδή η εθνική ισχύς της Ρωσσίας προσέκρουσε στην υπέρτερη εθνική ισχύ των Ηνωμένων Πολιτειών (Το ίδιο θα μπορούσε να λεχθεί και σε σχέση με την προσπάθεια της εθνικοσοσιαλιστικής γερμανίας να επιτύχει παγκόσμια κυριαρχία).

Αν η καπιταλιστική «λογική» είχε ενσαρκωθεί κοσμοιστορϊκά μόνο στο Βέλγιο και στην Ελβετία, ενώ ο «παραλογισμός» της σχεδιασμένης οικονομίας στη Ρωσσία και στην Κίνα, τότε οι προτιμήσεις της παγκόσμιας ιστορίας θα ήσαν πολύ διαφορετικές απ' ό,τι φάνηκε το 1989. Τούτη η διαπίστωση έχει ύψιστη ιστορική και μεθοδολογική σημασία: δείχνει ποσό βαθιά αλληλοσυμπλέκονται η πολιτική και κοινωνική ιστορία. Η ίδια σκέψη μπορεί να διατυπωθεί και αντίστροφα: η κοσμοιστορϊκή δυναμικότητα του κομμουνισμού, δηλαδή η ικανότητα του να προασπίσει ένα σχέδιο κοινωνικής οργάνωσης σε παγκόσμια κλίμακα, θα ήταν ίση με μηδέν αν είχε συμπτυχθεί μέσα στα σύνορα της Αλβανίας...

[2] Κάπως επιφανειακά θα μπορούσε να ειπωθεί πως «καμία» από τις μεγάλες δυνάμεις του 20ου αιώνα δεν κατάφερε να επαυξήσει την ισχύ της μέσω της χρήσης στρατιωτικής ισχύος και πολεμικών επιχειρήσεων: πρώτα και κύρια η Γερμανία και η Ιαπωνία, έπειτα η Βρετανία και Γαλλία. Η Ρωσσία είχε τεράστιες απώλειες που δεν είμαστε βέβαιοι αν τελικά αντισταθμίστηκαν από ανάλογα οφέλη ενώ η άνοδος των Ηνωμένων Πολιτειών της Αμερικής κινείται παράλληλα με την επίμονη άρνηση τους να εισέλθουν σε ευρωπαϊκούς πολέμους και σε δεσμευτικές συμμαχίες (και η πτώση τους συμβαδίζει με τον πληθωρισμό χρήσης στρατιωτικής ισχύος και οικοδόμησης «συμμαχιών»). Ωστόσο ή από την άλλη, η οικοδόμηση της μεταπολεμικής τάξης δεν κρίθηκε στην οικονομική απόδοση των Η.Π.Α αλλά στην στρατιωτική απόδοση της Γερμανίας, της Ιαπωνίας, της Σοβιετικής Ρωσσίας-Ε.Σ.Σ.Δ και των Η.Π.Α στα ευρωπαϊκά και ασιατικά μέτωπα κατά τη διάρκεια του πολέμου. Είναι ο πόλεμος που καθόρισε την μεταπολεμική τάξη και όχι απλά η οικονομική απόδοση των κρατών. Η οικονομική απόδοση δεν οικοδομεί και δεν επιβάλλει τάξη. Μονάχα ο πόλεμος το κάνει αυτό.

[3] II) Η προβληματική των σχέσεων «Ευρώπης» - Μεσογείου και I) Εκτενής πρόλογος και γενικότεροι προβληματισμοί περί της «Ευρώπης».

[4] Οι ερμηνείες αυτές προκύπτουν επειδή η έννοια της δημοκρατίας στη δυτική Ευρώπη προέκυψε από συνεχείς κοινωνικές διεκδικήσεις που σχετίζονταν με την εξέλιξη της παραγωγής, η οποία τελικά επέβαλε ένα είδος ελευθεριών και κατακτήσεων ως προϋποθέσεις που εξασφάλιζαν την λειτουργία της (παραγωγής). Έτσι λοιπόν πρέπει να συμβαίνει παντού με τον «ερχομό της δημοκρατίας». Ωστόσο δεν υπάρχει ένα είδος «δημοκρατίας» (μεγαλύτερη επ' αυτού απόδειξη δεν βρίσκεται στα ανατολικά, αλλά πέραν - στην άλλη μεριά - του Ατλαντικού), ούτε η κοινωνική μεταβολή προηγείται απαραίτητα του πολέμου. Ο πόλεμος στο Βιετνάμ μπορεί να μην έφερε συνταγματική κρίση στις Ηνωμένες Πολιτείες (καθόρισε όμως τον κοινωνικό μετασχηματισμό της αμερικανικής κοινωνίας, ενώ μαζί με τους υπόλοιπους πολέμους επιτάχυνε την αμερικάνικη υποχώρηση και πτώση), αλλά ο πόλεμος της Αλγερίας οδήγησε στο τέλος της Αποικιακής Γαλλικής Αυτοκρατορίας και στην κατάρρευση της Τέταρτης Γαλλικής Δημοκρατίας ενώ οι αποικιακοί πόλεμοι της Πορτογαλίας επέφεραν τις κοινωνικές και πολιτειακές μεταβολές στη συγκεκριμένη χώρα.

[5] Εκείνο που δεν είναι ιδιαίτερα γνωστό για τις ημέρες μεταξύ των δύο ατομικών βομβαρδισμών στην Ιαπωνία είναι το εξής: Η ατομική επίθεση-πείραμα έλαβε χώρα την 5η (προς 6η) Αυγούστου 1945, ενώ στο Ναγκασάκι την 8η (προς 9η) Αυγούστου. Την ίδια μέρα, (August 8, 1945, 11pm Trans-Baikal time) η Ε.Σ.Σ.Δ κηρύσσει πόλεμο εναντίον της Ιαπωνίας. Μια πράξη που είτε εξαφανίστηκε είτε υποβαθμίστηκε ή/και σχετικοποίηθηκε στην μεταπολεμική ιστοριογραφία. Η συγχρονισμένη κήρυξη πολέμου από πλευράς Ε.Σ.Σ.Δ και οι ατομικές επιθέσεις από πλευράς Η.Π.Α είχαν τρομερές επιπτώσεις (δημιούργησαν αυτό που ονομάζεται "Twin Shocks"). Η κατάρρευση ήταν άνευ προηγούμενου και ολοκληρωτική (αν και υπήρξαν απόπειρες πραξικοπήματος προκειμένου η Ιαπωνία να μην παραδοθεί). Η Ιαπωνία παραδόθηκε άνευ όρων στις 15 Αυγούστου (συσχέτιση με την "V-J Day"). Επίσημα (υπογραφή) παραδόθηκε στις 2 Σεπτεμβρίου - είχαν περάσει τρεις εβδομάδες από την κήρυξη πολέμου από πλευράς Ε.Σ.Σ.Δ. Υπάρχει μια μικρή «θολούρα» γύρω από το ζήτημα, που έχει να κάνει με τους μεταπολεμικούς διακανονισμούς και ανταγωνισμούς.

[6] Οι οικονομικές κυρώσεις, δηλαδή η κατάχρηση και εκμετάλλευση της νομισματικής κυριαρχίας του δολαρίου, πάνε σύννεφο, ενώ η μετάθεση από το στρατιωτικό επίπεδο σε ό,τι αφορά κράτη δεύτερης διαλογής (όπως η Λιβύη, η Β. Κορέα, το Ιράκ, η Συρία - η οποία βέβαια διαδραμάτισε καθοριστικό ρόλο - κ.λπ), στο οικονομικό και εμπορικό σε ό,τι αφορά μεγαλύτερα κράτη, αυτό το χάσμα μεταξύ που βγάζω τα δόντια μου στρατιωτικά και που οικονομικά, βγάζει μάτι.

[7] Έχουμε επισημάνει παλαιότερα [5η Οκτωβρίου 2017]: Αυτό που ζούμε δεν είναι η επέκταση και εγκαθίδρυση του «δυτικού» εκκοσμικευμένου παραδείσου επί της γης, μετά από την κατάρρευση του «ανατολικού στρατοπέδου» και της Ουτοπίας του, αλλά η αποσύνθεση, ο κατακερματισμός και η πολυδιάσπαση και του παλαιού, με τη σειρά του, ψυχροπολεμικού «δυτικού» διατλαντικού συνασπισμού (και φυσικά ο επανακαθορισμός των εσωτερικών και εξωτερικών του σχέσεων)... Λόγω της οικονομικής κρίσης τα νοήματα στρέφονται προς τη δεκαετία του 1930. Μήπως όμως, όπως έχουμε επισημάνει και παλαιότερα, σε ό,τι αφορά το εσωτερικό της λεγόμενης «Δύσης», θα πρέπει να σκεφτόμαστε περισσότερο τη δεκαετία του 1980; Πιο συγκεκριμένα το τέλος αυτής της δεκαετίας; Όποιος έχει μελετήσει την άνοδο των «εθνικισμών» και την αναρχοποίηση του εγγύς σοσιαλιστικού κόσμου του σλάβικού ημισφαιρίου κατά την τελευταία περίοδο της Ε.Σ.Σ.Δ, μπορεί να αντλήσει διδάγματα για την σημερινή επάνοδο του «εθνικισμού». Επιστροφή εθνικισμών, δημοψηφίσματα, διακηρύξεις ανεξαρτησίας που αρχικά θεωρήθηκαν παράνομες και διακηρύξεις κυριαρχίας αυτόνομων δημοκρατιών, περίοδος τελμάτωσης, δείκτες γονιμότητας, μοτίβα αναπαραγωγής και δημογραφικές πιέσεις, δύστροπα κράτη-δορυφόροι. Σχεδόν όλα όσα παρατηρούνται σήμερα στα δυτικά υπήρχαν εκείνη την περίοδο στα ανατολικά.

Επισήμανση: Όπως αποδεικνύεται από την εποχή του Μαυρίκιου της Οράγγης μέχρι τις ήττες των «δυτικών» στρατών κατά τη διάρκεια του 20ου αιώνα και τις ήττες των Αμερικανών κατά την μετά-ψυχροπολεμική περίοδο, η στρατιωτική τεχνολογία από μόνη της δεν οδηγεί απαραίτητα στην επιτυχία στο πεδίο της μάχης - χρειάζονται και άνδρες (και εμπειρία. Τα προηγούμενα μπορούν να λειτουργήσουν ως υπενθύμιση πως οι σύγχρονες εμμονές με τα οπλικά συστήματα και οι συζητήσεις για θέματα άμυνας, ίσως να είναι κάπως μονόπλευρες). Το θέμα όμως είναι πως πλέον μετά το «ποιοτικό», στρατηγικό, ηθικό ή/και οργανωτικό, χάνεται και το τεχνολογικό στρατιωτικό πλεονέκτημα.


Ενδεικτικές βιβλιογραφικές αναφορές και Έξοδος
(Quo vadis America? Ξανά)

Ενδεικτικά 1) Anatomy of Failure: Why America Loses Every War It Starts by Harlan K. Ullman, 2) Pussycats: Why The Rest Keeps Beating The West by Martin van Creveld [δες και εδώ από τον ίδιο για τους «παντοδύναμους»: The Sword And The Olive: A Critical History Of The Israeli Defense Force], 3) Victorious and Vulnerable: Why Democracy Won in the 20th Century and How it is Still Imperiled by Azar Gat, 4) The Challenge of Eurocentrism. Global Perspectives, Policy, and Prospects by Rajani Kanth και 5) The Decomposition of the American System / After the Empire: The Breakdown of the American Order by Emmanuel Todd. Το τελευταίο επειδή ήταν «εκτός κλίματος», σε περίοδο «παντοδυναμίας», και επειδή έγραφε εκείνη την εποχή ορισμένα από τα παρακάτω (βαθύς γαλλικός «ευρωπαϊσμός». Είχαμε κάνει παλαιότερα, το 2014, μικρή-σύντομη παρουσίαση του έργου του):

The real America is too weak to take on anyone except military midgets... [Such conflicts represent little or no military risk] theatrical media coverage must not blind us to a fundamental reality: the size of the opponent chosen by the US is the true indicator of its current power...

There is no global threat that requires an emergency response by the United States to protect freedoms. Only one threat to global stability hangs over the world today - the United States itself. which was once a protector and is now a predator. At the very moment when its political and military usefulness is no longer obvious, America is realizing that it cannot do without the goods produced by the rest of the planet. But the world is too vast, too populous, too diverse, and crisscrossed by too many uncontrollable forces. No strategy, no matter how well thought out, will allow the United States to transform its semi-imperial situation into a full-fledged legitimate empire. America is too weak economically, militarily, and ideologically. This is why every move intended to reaffirm its control over the world is causing negative blowback that weakens little by little its strategic standing...

Let the present America expend what remains of its energy, if that is what it wants to do, on "war on terrorism" - a substitute battle for the perpetuation of a hegemony that it has already lost. If it stubbornly decides to continue showing off its supreme power, it will only end up exposing to the world its powerlessness.

Δεκαπέντε και πλέον χρόνια πριν. Πολύ πριν από την εκλογή Τραμπ και κυρίως προτού ορισμένοι, αν όχι οι περισσότεροι, αρχίσουν να συγχέουν τα συμπτώματα (όπως π.χ ο προηγούμενος) με τα αίτια. Αλλά αυτή είναι η θεμελιώδης τάση που κυριαρχεί σε ολόκληρο τον ευρωατλαντικό χώρο (και στις «επιστήμες» του). Η ακούσια σύγχυση ή η ηθελημένη μεταβολή του συμπτώματος - και η αναγωγή του - σε αίτιο.

Τα πράγματα που συμβαίνουν, δεν συμβαίνουν δίχως λόγο - ούτε η πρόσφατη παρουσίαση ή «επίδειξη» νέων στρατιωτικών τεχνολογιών από πλευράς Ρωσσίας, η οποία απευθύνεται προς τις Η.Π.Α, αλλά μια χαρά την παρακολουθεί και η Κίνα. Μια από τις προϋποθέσεις προκειμένου οι Ηνωμένες Πολιτείες να επιτύγχαναν, δηλαδή να επέβαλλαν, Πλανητική Ηγεμονία - μετά από την εξαΰλωση ή ρευστοποίηση της Σοβιετικής Σφαίρας -, ήταν η ολοκληρωτική, πλήρης και μιά για πάντα εξαφάνιση της Ρωσσίας ως Στρατηγικής Δύναμης και ως μοναδικής πραγματικής Δύναμης Πυρηνικής Εξισορρόπησης των Ηνωμένων Πολιτειών της Αμερικής, αφήνοντας κατά αυτόν τον τρόπο τις Η.Π.Α ως τη Μοναδική Δύναμη στον πλανήτη που θα μπορούσε να χτυπήσει οποιαδήποτε χώρα μονομερώς, δίχως τη δυνατότητα αντιποίνων (Δηλαδή Η.Π.Α εν έτει 1945, ή/και ό,τι προσπαθεί μονοπωλιακά και προνομιακά να διατηρήσει το Ισραήλ, όχι σε πλανητική αλλά σε περιφερειακή κλίμακα). Η Ρωσσία λοιπόν, την οποία όχι δεν κατέστρεψαν μια για πάντα αλλά απέτυχαν και να την απομονώσουν οι Ηνωμένες Πολιτείες της Αμερικής (κάνοντας της βέβαια ζημιά), επιτέλεσε για μια ακόμα φορά έναν σημαντικό ρόλο στην ανθρώπινη ιστορία - πάντα με μεγάλο ανθρώπινο, οικονομικό, κοινωνικό κόστος για την ίδια (Να δούμε πόσο θα αντέχει να επιτελεί ανάλογους ρόλους). Δίχως τη Ρωσσία ο πλανήτης σήμερα θα ήταν ασύλληπτα, αδιανόητα διαφορετικός (αναφερόμαστε και στο παρελθόν). Και στις μέρες μας, η Κίνα δεν θα βρισκόταν εδώ που είναι σήμερα δίχως την επαναπροσέγγιση με τη Ρωσσία. Με την κατάρρευση της Σοβιετικής Ένωσης η de facto συμμαχία ή ορθότερα συνεννόηση ΗΠΑ-Κίνας έληξε και άρχισε μια (επανα)προσέγγιση Κίνας-Ρωσίας [Ένα από τα παράπονα Ρώσσων αναλυτών, «αστικής» μάλιστα υφής, είναι το εξής: Παιδιά, εμείς δεν είχαμε μόνο τη «Δύση» απέναντι μας. Είχαμε την ευρω-ατλαντική «Δύση» και την άπω-ασιατική «Ανατολή». Αλλά αυτή η οπτική δεν πολυακούγεται γιατί όπως γράφουμε και στον τίτλο: Πόλεμος και Ιδέες].

Από τα τέλη του 19ου αιώνα (1870-80, PPP) και μέχρι τις αρχές του 20ου (1910-20, Nominal), οι Ηνωμένες Πολιτείες της Αμερικής μετατράπηκαν σταδιακά στην μεγαλύτερη οικονομία και το μεγαλύτερο εμπορικό έθνος στον πλανήτη, καθώς και στο μεγαλύτερο πιστωτή της Βρετανίας και της Γαλλίας. Η εξέλιξη αυτή, πριν από περίπου έναν αιώνα, αποτέλεσε το οικονομικό θεμέλιο της μεταπολεμικής διεθνούς τάξης. Η τάξη αυτή όμως επιβλήθηκε μέσω του πολέμου (όπως προείπαμε η οικοδόμηση της δεν κρίθηκε στην οικονομική αλλά στην στρατιωτική απόδοση των κρατών στα ευρωπαϊκά και ασιατικά μέτωπα). Η μεταπολεμική αυτή κυριαρχία και τάξη - η οποία χαρακτηρίζεται από την παγίωση και επέκταση κυρίως των φιλελεύθερων δημοκρατικών εθνικών κρατών - και η προσπάθεια επιβολής μιας Νέας Τάξης από τις Η.Π.Α μεταψυχροπολεμικά που την ακολούθησε, φτάνει στο τέλος της, καθώς η Κίνα επιτυγχάνει αυτό που δεν κατάφεραν με οικονομικούς όρους η αυτοκρατορική/εθνικοσοσιαλιστική Γερμανία και η αυτοκρατορική/σοβιετική Ρωσσία, γεγονός που τις οδήγησε σε στρατιωτικό, στρατηγικό και ιδεολογικό ανταγωνισμό: Να ανέλθουν στο επίπεδο, την οικονομική ισχύ και την κατηγορία των Η.Π.Α, υπερβαίνοντας τες (οι Ιάπωνες, ως «σύμμαχοι» μάλιστα και με μικρότερο πληθυσμό, προσπάθησαν να το καταφέρουν αλλά «τέλειωσαν», συμμαχικά ασφαλώς, τη δεκαετία του 1980: The 1980s Trade Wars / Maybe Japan Was Just a Warm-Up to the Rivalry With China). Στις μέρες μας, αρχές του 21ου αιώνα, η Κίνα είναι πλέον η μεγαλύτερη οικονομία (PPP basis ήδη - εντός των επόμενων 10-15 ετών και nominal), το μεγαλύτερο εμπορικό έθνος (2014) και ο δεύτερος μεγαλύτερος πιστωτής των Η.Π.Α. Όπως η Γερμανία και η Ρωσσία - αλλά και η Ιαπωνία τελικά - δεν μπόρεσαν να ανταγωνιστούν οικονομικά τις Η.Π.Α, καταφεύγοντας σε στρατιωτικό, στρατηγικό και ιδεολογικό ανταγωνισμό, έτσι και οι Ηνωμένες Πολιτείες της Αμερικής δεν μπορούν να ανταγωνιστούν οικονομικά την Κίνα. Fill in the Blanks...

Όταν όμως έχεις χάσει και το πλεονέκτημα της στρατιωτικής ανωτερότητας, τότε Quo vadis America?

Οι Ηνωμένες Πολιτείες της Αμερικής είναι μια χρεοκοπημένη χώρα-δύναμη που έχει μεταβάλλει τον ορισμό και τα όρια της έννοιας «χρεοκοπία», προκειμένου να μην θεωρείται τέτοια (Γιὰ νὰ δικαιολογοῦν τὶς πράξεις τους ἄλλαζαν ἀκόμα καὶ τὴν σημασία τῶν λέξεων, μας παραδίδει ο Θουκυδίδης), ενώ την ίδια στιγμή χρησιμοποιεί την κυριαρχία του δολαρίου προκειμένου να επιβάλλει οικονομικές κυρώσεις (κατά αυτόν τον τρόπο ταυτόχρονα το υπονομεύει). Παρά τον φαινομενικό οικονομικό ορθολογισμό του Τράμπ, ο οποίος πράγματι φαίνεται να υπάρχει, τα κράτη δεν είναι επιχειρήσεις ή εταιρείες για να τα κυβερνούν 'deal makers', ούτε οι διεθνείς σχέσεις είναι απλά εμπορικές και επιχειρηματικές συμφωνίες και 'deals' (τα προηγμένα είναι ενδεικτικά και φανερώνουν την πολιτική κατάπτωση των Η.Π.Α, όπως παλαιότερα αποτέλεσε σύμπτωμα η εκλογή στη θέση του Προέδρου ενός πρώην διασκεδαστή). Η ενασχόληση με τα εμπορικά ελλείμματα φανερώνει εκτός από την οικονομική, και την πολιτική, στρατηγική και ηγεμονική χρεοκοπία των Ηνωμένων Πολιτειών της Αμερικής, διότι τα ελλείμματα αυτά, ούτε κρυφά ήταν ούτε άγνωστα: αντιθέτως, γίνονταν ανεκτά ως «ανταποδοτικά οφέλη» από το ηγετικό κράτος μιας πολυμερούς «Συμμαχίας» προς βασικά μέλη της, τα οποία αποδέχονταν να είναι υποτελή, στα πλαίσια της προάσπισης και επέκτασης μιας Σφαίρας Επιρροής («Δύση») και «Κοινότητας Συμφερόντων και Αξιών», η οποία ήταν κάποτε U.S-led.

Το ερώτημα παραμένει: Quo vadis America?


.~`~.

20 Μαΐου 2018