Εισαγωγή
Οι σκέψεις που ακολουθούν αποτελούν συνέχεια του κειμένου με τίτλο «
Για το μέλλον των συμμάχων των Ηνωμένων Πολιτειών της Αμερικής». Αρχικά, πρέπει να γίνουν τρεις επισημάνσεις. Πρώτον, κάθε σύγκριση των αρχαίων Αθηναίων με τους σύγχρονους Αμερικανούς αδικεί τους πρώτους καθώς δεν μπορούν να υπερασπιστούν τους εαυτούς τους ενώ τους τελευταίους τους υπερασπίζονταν, μέχρι πρόσφατα, σχεδόν οι πάντες, ή και εξακολουθούν να τους υπερασπίζονται πολλοί, αν όχι οι περισσότεροι. Δεύτερον, παρόλο που στον Θουκυδίδη δεν συναντάμε τις λέξεις «ηγεμονία» και «ιμπεριαλισμός», παρά μόνο τη λέξη αρχή, η αθηναϊκή αρχή, παραδοσιακά, μεταφράζεται ως αθηναϊκή ηγεμονία και αναλύεται ως αθηναϊκός ιμπεριαλισμός. Τέλος, τρίτον, στο παρόν κείμενο οι όροι «ιμπεριαλισμός» και «τυραννία» έχουν περιγραφικό και όχι πολεμικό χαρακτήρα, και η χρήση τους είναι πολιτική και όχι ηθική.
Ι
Η Ιστορία του Θουκυδίδη, ειδικά, και η ιστορική περίοδος από το τέλος των Μηδικών μέχρι και το ξέσπασμα και το τέλος του Πελοποννησιακού Πολέμου, γενικότερα, εκτιμώ ότι είναι τα πλέον κατάλληλα εργαλεία προκειμένου να αναλυθεί και να ερμηνευτεί η ιστορική καμπή στην οποία βρίσκονται οι διατλαντικές ευρωαμερικανικές σχέσεις, και να εξεταστούν οι ομοιότητες και οι ιστορικές αναλογίες ανάμεσα στις σχέσεις των Αθηναίων με τους αρχαίους συμμάχους τους, στο πλαίσιο της Δηλιακής Συμμαχίας, και των Αμερικανών με τους σύγχρονους συμμάχους τους, στο πλαίσιο της Βορειοατλαντικής Συμμαχίας. [1]
Αντιθέτως, δεν είμαι βέβαιος ότι η Ιστορία του Θουκυδίδη είναι το κατάλληλο εργαλείο προκειμένου να αναλυθούν, να ερμηνευτούν και να γίνουν κατανοητές οι μεταβολές που λαμβάνουν χώρα στο διεθνές παγκόσμιο περιβάλλον (βλ.
Το Τέλος της Μεγάλης Παρέκκλισης). Δεν θέλω καν να αναφερθώ σε μαρκετινγκ αμερικανιές τύπου «παγίδας του Θουκυδίδη». [2] Οι Αμερικανοί κατά τη διάρκεια του Ψυχρού Πολέμου πετσόκοψαν, σαν σύγχρονος Προκρούστης, την Ιστορία του Θουκυδίδη στο πλαίσιο του ανταγωνισμού ανάμεσα σε μια ηπειρωτική αυταρχική και μια δημοκρατική ναυτική δύναμη, αργότερα είδαν τον πόλεμο στο Βιετνάμ ως Σικελική Εκστρατεία, και τώρα διαβάζουν τον Θουκυδίδη στο πλαίσιο της ανόδου μιας ηγεμονικής δύναμης που θα οδηγήσει αναπόφευκτα σε πόλεμο (αν και υπάρχει και η αντίθετη ανάγνωση, δηλαδή ότι ο πόλεμος θα προκληθεί λόγω της πτώσης και όχι της ανόδου μιας ηγεμονικής δύναμης).
Δεν είναι καθόλου τυχαίο ότι δεν βρέθηκε κάνεις να διαβάσει τον Θουκυδίδη από τη σκοπιά των σχέσεων του ηγεμόνα με τους συμμάχους του, της Αθήνας με τους συμμάχους της, στο πλαίσιο της Δηλιακής Συμμαχίας, και έπρεπε να αναδείξουμε μέσα από την Κοσμοϊδιογλωσσία τις εξόφθαλμες ομοιότητες και ιστορικές αναλογίες που υπάρχουν στις σχέσεις των Ηνωμένων Πολιτειών της Αμερικής με τους συμμάχους τους, στο πλαίσιο της Βορειοατλαντικής Συμμαχίας (ΝΑΤΟ). [1]
Αυτό συμβαίνει επειδή ο Θουκυδίδης διαβάζεται ―από τους Αμερικανικούς, και παλαιότερα από άλλους «Δυτικούς» ή και Ευρωπαίους― σχεδόν πάντοτε από τη σκοπιά του εκάστοτε εν δυνάμει ή εν ενεργεία ηγεμόνα, και της σχέσης του με τον εχθρό, προκειμένου να δικαιολογηθούν ή να νομιμοποιηθούν ιστορικά οι αυτοκρατορικές, επεκτατικές, ηγεμονικές ή άλλες επιθετικές βλέψεις ―δηλαδή ως αυτοκατανόηση― του εν δυνάμει ή εν ενεργεία ηγεμόνα.
II
Αν η ιστορία από το τέλος των Μηδικών (479 π.Χ.) μέχρι το ξέσπασμα (431 π.Χ.) και το τέλος του Πελοποννησιακού Πολέμου (404 π.Χ.) είναι η πλέον κατάλληλη χρονική περίοδος προκειμένου εξεταστούν οι σχέσεις των Αμερικανών με τους συμμάχους τους, στο πλαίσιο της Βορειοατλαντικής Συμμαχίας —ως ιστορική αναλογία ανάμεσα στις σχέσεις των Αθηναίων με τους αρχαίους συμμάχους τους, στο πλαίσιο της Δηλιακής Συμμαχίας—, τότε η ιστορία της ύστερης Ρωμαϊκής Πολιτείας (Republic) μέχρι και τη μετάβαση στην Αυτοκρατορία (Imperium), δηλαδή η περίοδος της κρίσης της ρωμαϊκής πολιτείας-δημοκρατίας, της ύστερης ρεπουμπλικανικής Ρώμης (133 π.Χ.-44 π.Χ.-27 π.Χ.), είναι ίσως η καταλληλότερη χρονική περίοδος προκειμένου εξεταστούν όσα συμβαίνουν στο εσωτερικό των Ηνωμένων Πολιτειών της Αμερικής.
Ενδεικτικές πιθανές ομοιότητες και ιστορικές αναλογίες ανάμεσα στο τότε και στο τώρα που αφορούν:
1) Τις σχέσεις μεταξύ των Αμερικανών στο εσωτερικό των Ηνωμένων Πολιτειών:
Optimates και populares (δες και παλαιότερα πληβείοι και πατρίκιοι), υπερβολική συγκέντρωση πλούτου στα χέρια λίγων, τελευταία εξέγερση σκλάβων και μονομάχων, εμφύλιοι πόλεμοι και δικτάτορες (Μάριος και Σύλλας, Ιούλιος Καίσαρας), μετάβαση στη Ρωμαϊκή Αυτοκρατορία (Imperium) (Οκταβιανός Αύγουστος), αναβάθμιση και αλλαγή του ρόλου της Πραιτωριανής Φρουράς κ.λπ. [3]
Περίοδος κρίσης της Ρωμαϊκής Πολιτείας (133-27 π.Χ.). Διάρκεια: περισσότερο από έναν αιώνα.
2) Τις σχέσεις μεταξύ των Αμερικανών και των Συμμάχων:
Σημαντικά γεγονότα κατά τη διάρκεια της πεντηκονταετίας (479-431 π.Χ.), δηλαδή πριν από το ξέσπασμα και το τέλος του Πελοποννησιακού Πολέμου (431-404 π.Χ.): επέκταση της Δηλιακής Συμμαχίας, καταστροφική εκστρατεία Αθηναίων και συμμάχων στην Αίγυπτο, μεταφορά του κοινού συμμαχικού θησαυρού από τη Δήλο στην Αθήνα (454 π.Χ.) (V), Πρώτος ή Μικρός Πελοποννησιακός Πόλεμος (460-445 π.Χ.), Σαμιακός Πόλεμος (440-439 π.Χ.), απόπειρες αποστασίας από τη Δηλιακή Συμμαχία και την αθηναϊκή αρχή: Νάξος, Ερυθρές, Σάμος, Μίλητος, Θάσος, Βοιωτία, Εύβοια, Μέγαρα, Βυζάντιο, Ποτίδαια.
Τονίζουμε ότι αυτές οι αποστασίες δεν είναι αυτές που έγιναν κατά τη διάρκεια και προς το τέλος του Πελοποννησιακού Πολέμου (431 π.Χ.-404 π.Χ.), αλλά αποστασίες που έγιναν κατά τη διάρκεια της πεντηκονταετίας (479 π.Χ.-431 π.Χ.), δηλαδή πριν από την έναρξή του Πελοποννησιακού Πολέμου, και οι οποίες, μαζί με τα προαναφερθέντα και άλλα γεγονότα, συνέβαλαν στο ξέσπασμά του.
Περίοδος της Αθηναϊκής Αρχής (479-404 π.Χ.). Διάρκεια: λιγότερο από έναν αιώνα.
Σε παλαιότερο κείμενο είχαμε θέσει το ερώτημα —που απορρέει από αυτού του είδους τις ιστορικές αναλογίες— κατά πόσο μπορεί η δημοκρατία της εποχής μας να έχει ανάλογη τύχη με την δημοκρατία του αρχαίου κόσμου λόγω του ιμπεριαλισμού των Ηνωμένων Πολιτειών της Αμερικής;
Κάποιος μπορεί να απαντήσει, τουλάχιστον σε ό,τι αφορά τη Δημοκρατία στην Αμερική (διότι το τι θα συμβεί με τη δημοκρατία εν γένει είναι ευρύτερο ζήτημα που δεν αποτελεί αντικείμενο του παρόντος κειμένου), ότι όπως η αθηναϊκή δημοκρατία δεν επιβίωσε της αθηναϊκής αρχής-ηγεμονίας, και η ρωμαϊκή ρεπουμπλικανική πολιτεία του ρωμαϊκού ιμπεριαλισμού, έτσι και η αμερικανική ρεπάμπλικ-δημοκρατία δεν θα επιβιώσει του αμερικανικού ιμπεριαλισμού.
III
Έχοντας κατά νου τα προηγούμενα μπορούμε να παραθέσουμε και να σχολιάσουμε ένα απόσπασμα από το κλασικό έργο της Ζακλίν ντε Ρομιγί, «Ο Θουκυδίδης και ο αθηναϊκός ιμπεριαλισμός: η σκέψη του ιστορικού και η γένεση του έργου» (Εκδ. Παπαδήμας) (Σελ. 140-143).
αυτός ο «άδικος» χαρακτήρας του ιμπεριαλισμού είναι κάτι παραδεκτό και ασυζήτητο· Ο Θουκυδίδης το δηλώνει καθαρά ευθύς εξαρχής, όταν γράφει στο Α'. 98. 4: πρώτη τε αὕτη πόλις ξυμμαχὶς παρὰ τὸ καθεστηκὸς ἐδουλώθη [Δ`~.: δηλαδή ήταν ή πρώτη συμμαχική πόλη πού ―παρά τα ισχύοντα στη συμμαχία και κατά παράβαση της συμμαχίας― υποδουλώθηκε] [...] οι λόγοι εναντίον του ιμπεριαλισμού συχνά σ' αυτό το σημείο υιοθετούν την άποψη του κατακτητή. Οι Κορίνθιοι καταλογίζουν στους Λακεδαιμόνιους την πραγματική ευθύνη για τα γεγονότα [...] ο Ερμοκράτης δηλώνει ότι το σφάλμα βαραίνει αυτούς που υποχωρούν [...] Παντού ο ιμπεριαλισμός αντιμετωπίζεται ως γεγονός. Αντιβαίνει στη δικαιοσύνη, και κάτι τέτοιο προκαλεί θλίψη. Αλλα, όσο και να είναι βέβαιη η ηθική καταδίκη, παραμένει εντούτοις στη δεύτερη γραμμή· δεν είναι το θέμα που ο Θουκυδίδης εννοεί να εξετάσουν οι ρήτορές του, και κατά κάθε βεβαιότητα δεν είναι αυτό το θέμα του [...] βλέπει τον ιμπεριαλισμό ως ένα δεδομένο που εντάσσεται στην τάξη των πολιτικών πραγμάτων, η κρίση του γι' αυτόν δεν μπορεί να είναι τίποτε άλλο εκτός από πολιτική.
Ούτε και μέσα σ' αυτό το πλαίσιο δεν επιτρέπει να εισχωρήσει το αίσθημα της ελληνικής αδελφοσύνης. Ο Grundy αποφαίνεται ότι ο Θουκυδίδης ψέγει τον αθηναϊκό ιμπεριαλισμό, στον βαθμό που αγανακτεί «βλέποντας Έλληνες να υποδουλώνουν άλλους Έλληνες». Αλλά αν ήταν έτσι, ο Θουκυδίδης θα τόνιζε περισσότερο και την παραβίαση του ίδιου του σκοπού της ομοσπονδίας, και την κατάλυση της αυτονομίας στις συμμαχικές πόλεις, και, κυρίως, την αντίθεση ανάμεσα στα δύο ιμπεριαλιστικά προγράμματα, το ακραίο και το μετριοπαθές· [4] κάτι τέτοιο δεν συμβαίνει και δεν θα μπορούσε να συμβεί, γιατί θα σήμαινε πως αισθανόταν αρκετά έντονα την αντίθεση ανάμεσα στους Έλληνες και τους Βαρβάρους, δηλαδή κάτι τελείως αντίθετο προς τη δική του σκέψη.
Όπως δεν επιδιώκει να αναδείξει την προστατευτική δράση της Αθήνας για τους άλλους Έλληνες, αποφεύγει επίσης να αποδοκιμάσει, στο όνομα της συγγένειας των Ελλήνων, τη μορφή που παίρνει ο αθηναϊκός ιμπεριαλισμός.
Οι Έλληνες και οι Βάρβαροι βρίσκονται στην ίδια μοίρα [...] Επίσης δεν αγανακτεί όταν στο βιβλίο Η', η Σπάρτη συνάπτει συμφωνία με τον Μεγάλο Βασιλιά [...] και με ευχαρίστηση αναφέρει πλάι - πλάι Έλληνες και Βαρβάρους (όπως στο Α'. 82. 1) ή σημειώνει τη σύμπραξή τους (στον κατάλογο του Ζ'. 57).
Ο Θουκυδίδης, λοιπόν, κρίνει τον αθηναϊκό ιμπεριαλισμό από τη θέση όχι της Ελλάδας, αλλά της Αθήνας.
Στην προσέγγιση που παρουσιάζεται εδώ κρίνουμε την αθηναϊκή αρχή και ηγεμονία, πρώτα και κύρια, από τη θέση όχι της Αθήνας, αλλά των συμμάχων της, προκειμένου να εξετάσουμε τις ομοιότητες και τις ιστορικές αναλογίες ανάμεσα στις σχέσεις των Αθηναίων με τους αρχαίους συμμάχους τους, στο πλαίσιο της Δηλιακής Συμμαχίας, και τις σχέσεις των Αμερικανών με τους σύγχρονους συμμάχους τους, στο πλαίσιο της Βορειοατλαντικής Συμμαχίας.
Επιπλέον, δευτερευόντως, κρίνουμε την αθηναϊκή αρχή και ηγεμονία όχι από τη θέση της Αθήνας, αλλά της Ελλάδας, καθώς όσοι αντιστάθηκαν στην Αθήνα, και όσοι πολέμησαν την Αθήνα, οι εχθροί της, αλλά και όσοι επιχείρησαν να αποστατήσουν και απέτυχαν, καθώς και όσοι τελικά αποστάτησαν από την αθηναϊκή αρχή ―τη συμμαχία, την εξουσία ή την ηγεμονία της Αθήνας―, οι σύμμαχοί της, και αυτοί Έλληνες ήταν. Δεν είχαν ψυχή μόνο οι Αθηναίοι αλλά και όλοι οι υπόλοιποι Έλληνες. Εάν έφτασαν στo σημείο οι μεν σύμμαχοι των Αθηναίων να επιθυμούν να αποστατήσουν από τη Δηλιακή Συμμαχία, οι δε υπόλοιποι Έλληνες να επιθυμούν ή να αναγκάζονται να συμμαχήσουν με τους Πέρσες, δεν φταίνε όλοι οι άλλοι Έλληνες, εχθροί και σύμμαχοι, αλλά οι Αθηναίοι που τα έκαναν μαντάρα, ακριβώς όπως τα κάνουν στις μέρες μας οι Αμερικανοί.
Από την άλλη, δεν είναι τυχαίο ότι οι Αμερικανοί κρίνουν τον αθηναϊκό ιμπεριαλισμό, όπως και ο Θουκυδίδης, από τη θέση της Αθήνας, όχι της Ελλάδας, ή των συμμάχων της Αθήνας, αντιγράφοντας, συνήθως, τα επιχειρήματα του Θουκυδίδη προκειμένου να εκλογικεύσουν, να νομιμοποιήσουν και να υπερασπιστούν τον αμερικανικό ιμπεριαλισμό, ή την υποταγή στον ηγεμόνα, εξ ου και επικαλούνται κυρίως ό,τι τους συμφέρει, όπως π.χ. μια συγκεκριμένη φράση από τον διάλογο, ή και σπανιότερα ολόκληρο τον διάλογο, μεταξύ Αθηναίων και Μηλίων [5] (διότι και αυτός περιλαμβάνει διδάγματα για τους Αμερικανούς, όπως θα δούμε παρακάτω: έξοδος), αλλά ποτέ δεν αναφέρονται π.χ. στον
λόγο των Μυτιληναίων (συμμάχων των Αθηναίων) ή των Κορινθίων (εχθρών των Αθηναίων) (βλ. ΙV γιατί), ή των Λακεδαιμονίων, π.χ. του Βρασίδα ή του Αρχίδαμου (ο οποίος υπήρξε προσωπικός φίλος του Περικλή και προσπάθησε να κατευνάσει τα πνεύματα μετά τον λόγο των Κορινθίων), ή του Συρακούσιου Ερμοκράτη.
ΙV
Συμπληρωματικά με την εξέταση της σχέσης της Αθήνας με τους συμμάχους της, μπορεί να εξεταστεί και η σχέση της Αθήνας με τους εχθρούς της, όταν φωτίζεται η συμπεριφορά της ως ηγεμονικής δύναμης, ή οι λόγοι που οι σύμμαχοι ήθελαν να αποστατήσουν από την αρχή-εξουσία της, ή όταν υπάρχουν διδάγματα τόσο για τους σημερινούς συμμάχους των Ηνωμένων Πολιτειών όσο και για τους ίδιους τους Αμερικανούς (βλ. Έξοδος).
Παραδείγματος χάριν, το επόμενο απόσπασμα από τον λόγο των Κορινθίων, εχθρών των Αθηναίων, παρόλο που απευθύνεται στους Λακεδαιμόνιους και τους συμμάχους τους, είναι διδακτικό και για τους σύγχρονους συμμάχους των Αμερικανών:
τώρα οι Αθηναίοι μπορούν να μας αντιμετωπίσουν όλους μαζί εμάς, και, φυσικά, είναι πολύ ισχυρότεροι από τον καθένα μας χωριστά. Αν, λοιπόν, δεν τους πολεμήσουμε... μαζί, και όλοι οι λαοί και η καθεμιά πολιτεία με μια ψυχή, τότε, αντιμετωπίζοντάς μας χωριστά, εύκολα θα υποτάξουν τον καθένα μας. Και τότε η ήττα μας —όσο και αν είναι τρομερό να ειπωθεί— δεν θα έχει παρά ένα και μόνο βέβαιο αποτέλεσμα, την υποδούλωσή μας. Είναι όμως ντροπή και να λέγεται... ότι μια και μόνη πολιτεία μπορεί να βλάψει τόσες άλλες. Αν συνέβαινε τέτοιο πράγμα, τότε ο κόσμος θα έλεγε ή ότι είμαστε άξιοι της τύχης μας ή ότι από δειλία είμαστε ανεκτικοί και ότι φανήκαμε κατώτεροι απ᾽ τους πατέρες μας που απελευθέρωσαν την Ελλάδα, αφού εμείς ούτε την δική μας ελευθερία δεν μπορούμε να υπερασπιστούμε. Και ενώ θεωρούμε χρέος μας ν᾽ ανατρέπουμε έναν τύραννο σε όποια πόλη κι αν εγκατασταθεί, δεχόμαστε όμως μια μόνη πολιτεία να γίνει τύραννος όλων μας.
Θουκυδίδης, Ἱστορίαι, 1.122.2-1.122.3
Αυτή είναι μια από τις περιπτώσεις όπου η Αθήνα παραλληλίζεται, από εχθρό της, με κάτι που παραπέμπει σε τύραννο, και μάλιστα δυνητικά όλων των Ελλήνων, ή χαρακτηρίζεται ευθέως ως δύναμη τυραννίας. [6] Στο επόμενο μέρος θα δούμε περιπτώσεις όπου η αθηναϊκή αρχή χαρακτηρίζεται ως τυραννική από τους ίδιους τους Αθηναίους (δηλαδή από τον Θουκυδίδη, καθώς σε όλες τις περιπτώσεις είναι αυτός που γράφει και μόνο μέσω αυτού κάποιος άλλος που αγορεύει ή ομιλεί).
Ο λόγος των Κορινθίων είναι εξαιρετικός, και δεν είναι τυχαίο ότι είναι κάπως υποτιμημένος, καθώς ο κεντρικός του άξονας είναι η πειθώ και η προτροπή σε σύμπραξη, αντίσταση και κήρυξη πολέμου εναντίον του ηγεμόνα (εν δυνάμει ή εν ενεργεία). Και αυτό δεν αρέσει στους Αμερικανούς ―ή διάφορους «Δυτικούς» και Ευρωπαίους― που θέλουν να διαβάζουν τον Θουκυδίδη και την Ιστορία με έναν συγκεκριμένο τρόπο, που πάντοτε εξυπηρετεί, συμφέρει και νομιμοποιεί την επιθετική, επεκτατική, αυτοκρατορική ή ηγεμονική εξωτερική τους πολιτική.
V
Οι πολιτικοί εχθροί του Περικλή φώναζαν στην εκκλησία του δήμου ότι η Αθήνα δυσφημείται και κακολογείται και ότι η Ελλάδα ολόκληρη προσβάλλεται και υποβάλλεται εμφανώς σε τυραννία («καὶ δοκεῖ δεινὴν ὕβριν ἡ Ἑλλὰς ὑβρίζεσθαι καὶ τυραννεῖσθαι») με όσα έπρατταν οι Αθηναίοι έναντι των συμμάχων τους.
«Αλλά ο Περικλής», γράφει ο Πλούταρχος, «απαντούσε σ᾽ αυτά και έλεγε στο λαό ότι δεν έχουν να δώσουν κανένα λόγο στους συμμάχους για τα χρήματα, γιατί οι Αθηναίοι πολεμούν για όλους τους συμμάχους και κρατούν μακριά από την Ελλάδα τους βαρβάρους. Οι σύμμαχοι, έλεγε ο Περικλής, δεν παρέχουν ούτε ένα άλογο ούτε ένα πλοίο ούτε έναν οπλίτη· το μόνο που προσφέρουν είναι τα χρήματα. Αλλ᾽ αυτά δεν ανήκουν πια σ᾽ εκείνους που τα δίνουν, παρά σ᾽ εκείνους που τα παίρνουν, αν τους παρέχουν εκείνο για το οποίο τα παίρνουν». (Πλούταρχος, Περικλής 12.2-3)
Σε περίπτωση που τα επιχειρήματα της αμέσως προηγούμενης παραγράφου σας θυμίζουν τα επιχειρήματα που επικαλούνται οι Αμερικανοί έναντι των ΝΑΤΟϊκών συμμάχων τους, δεν κάνετε λάθος ― οι Αμερικανοί ισχυρίζονται ότι πολεμούν για όλους τους συμμάχους,
τη Γροιλανδία τη θέλουν για να κρατούν μακριά τους βαρβάρους: τους εχθρούς (Ρώσσους και Κινέζους) [7], και οι σύμμαχοι δεν προσφέρουν αρκετά ή σχεδόν τίποτα, κυρίως στρατιωτικά, αλλά ακόμα και οικονομικά τα χρήματα που προσφέρουν «δεν ανήκουν πια σ᾽ εκείνους που τα δίνουν».
Το περιστατικό αναφέρεται στη μεταφορά του συμμαχικού θησαυρού από τη Δήλο στην Αθήνα το 454 π.Χ., και θεωρείται από τους μελετητές ως σημείο καμπής και μετάβασης από τη Δηλιακή Συμμαχία στην Αθηναϊκή Αυτοκρατορία. Προσωπικά θεωρώ ότι το σημείο καμπής είναι η αποστασία της Θάσου, το 465 π.Χ., και ο πόλεμος που ακολούθησε μεταξύ της Αθήνας και της συμμάχου της. Αν το θέσουμε με πιο ολοκληρωμένο τρόπο, το ιστορικό συνεχές που ξεκινά με την αποστασία της Θάσου (465 π.Χ.) και τον πόλεμο μεταξύ των δύο συμμάχων, συνεχίζεται με την καταστροφική εκστρατεία στην Αίγυπτο (460-454 π.Χ.) και τη μεταφορά του συμμαχικού ταμείου ή θησαυρού από τη Δήλο στην Αθήνα (454 π.Χ.) ―πράξη που αποτελεί το οικονομικό σύμπτωμα της στρατιωτικής ήττας―, και καταλήγει στον Πρώτο Πελοποννησιακό Πόλεμο (459–446 π.Χ.), οριοθετεί, πέραν πάσης αμφιβολίας, την περίοδο μετάβασης από τη Δηλιακή Συμμαχία στην Αθηναϊκή Αυτοκρατορία.
Ωστόσο το ζήτημα δεν είναι πότε εμείς, οι σύγχρονοι, τοποθετούμε τη μετάβαση από τη συμμαχία στην αυτοκρατορία, ή την κατάλυση της ομοσπονδίας και τη στέρηση της αυτονομίας των συμμάχων, αλλά ότι οι ίδιοι οι αρχαίοι επισημαίνουν τη μετεξέλιξη της αρχής σε τυραννία.
Ο Περικλής θα ομολογήσει ανοιχτά ότι πλέον η αθηναϊκή αρχή (ηγεμονία) είχε εξελιχθεί σε τυραννία. Στον τελευταίο του λόγο ―όπως μας τον παρέδωσε ο Θουκυδίδης― λέει προς τους Αθηναίους:
Πρέπει, λοιπόν... να υπερασπίσετε την εξέχουσα θέση που έχει η πολιτεία εξαιτίας της υπεροχής της επάνω στους άλλους. Δεν πρέπει... να νομίζετε ότι αγωνίζεστε για ένα μόνο πράγμα, την ελευθερία ή την υποδούλωση, αλλά ότι αγωνίζεστε και για να μην στερηθείτε από την εξουσία που έχετε, η οποία προκάλεσε τόση εναντίον σας έχθρα. Δεν είναι πια καιρός να παραιτηθείτε από την ηγεμονία σας αυτή, ακόμα κι αν μερικοί από σας από φόβο των κινδύνων θα το πρότειναν... Την ηγεμονία που έχετε, την ασκείτε πια σαν τυραννίδα» (ὡς τυραννίδα γὰρ ἤδη ἔχετε αὐτήν) [8]
Θουκυδίδης, Ἱστορίαι, 2.63.1-2.63.2
Ο Κλέων θα θέσει σε πιο ωμή βάση τη τυραννική σχέση των Αθηναίων με τους συμμάχους τους, μιλώντας προς τους συμπολίτες του:
Δεν συλλογίζεστε ότι η εξουσία που ασκείτε είναι τυραννίδα που την επιβάλλετε σε ανθρώπους οι οποίοι σας επιβουλεύονται και δεν την θέλουν, σε ανθρώπους που σας υπακούν, όχι επειδή τους κάνετε χάρες, βλάπτοντας τα συμφέροντά σας, αλλά επειδή η ισχύ σας και όχι η φιλία και η πίστη τους σας εξασφαλίζουν την εξουσία
Θουκυδίδης, Ἱστορίαι, 3.37.2
Η υπακοή των συμμάχων όχι μόνο δεν βασίζεται στη φιλία, την πίστη ή την αμοιβαία εμπιστοσύνη, αλλά ούτε καν στα κοινά συμφέροντα ― παρά μόνο στον φόβο και την ισχύ.
VI
Τα επιχειρήματα αυτά, του Περικλή και του Κλέωνα προς τους Αθηναίους, φανερώνουν την πραγματική φύση της αθηναϊκής τότε και της αμερικανικής τώρα εξουσίας. Επίσης, όπως οι Αθηναίοι τότε έτσι και οι Αμερικανοί τώρα, δυσφημούνται και κακολογούνται, και οι Ηνωμένες Πολιτείες έχουν χάσει την καλή και έχουν αποκτήσει κακή φήμη, καθώς ζούμε σε ζωντανή μετάδοση την κατάρρευση της αμερικανικής ήπιας ισχύος, ενώ, επιπλέον, καταρρέει, ή διέρχεται μεγάλη κρίση, και η αμερικανική εξουσία ― εφόσον συμφωνεί κανείς με τη διάκριση ισχύος (power) και εξουσίας (authority) ως δύο διαφορετικών πραγμάτων, παρόλο που και τα δύο σχετίζονται με την επιρροή: ένα κράτος μπορεί να αυξάνει την ισχύ του και παράλληλα να μειώνεται η εξουσία του. (VII)
Εφόσον, λοιπόν, κάποιος διακρίνει ανάμεσα σε ισχύ και εξουσία, τότε, στις μέρες μας, παρατηρείται το εξής φαινομενικά παράδοξο: καταρρέει η ήπια ισχύς (soft power), η εξουσία (authority), υπό την έννοια του κύρους, της αυθεντίας και της εμπιστοσύνης, και η ηγεσία (leadership) των Ηνωμένων Πολιτειών της Αμερικής σε παγκόσμια κλίμακα ― ενώ, παράλληλα, υποτίθεται ότι αυξάνεται η σκληρή ισχύς (hard power), οι δυνατότητες και οι ικανότητες (capabilities) και η επιρροή μέσω απειλών και καταναγκασμού (coercion), δηλαδή η εξουσιαστική επιβολή (power, control, domination), η εξουσία υπό την έννοια του ελέγχου και της κυριαρχίας επί μιας επικράτειας ή ομάδας ανθρώπων.
Ο Χριστός διέθετε εξουσία υπό την έννοια του ήθους, του κύρους, της αυθεντίας, του παραδείγματος, της εμπιστοσύνης, της συγχώρεσης (authority)· ο Τζένγκις Χαν υπό την έννοια του ελέγχου και της κυριαρχίας επί μιας επικράτειας ή ομάδας ανθρώπων (power, control, domination). [9]
Αυτή η ένταση, ή πόλωση, ανάμεσα στη μείωση της ήπιας ισχύος, της εξουσίας και της ηγεσίας και στην υποτιθέμενη αύξηση της σκληρής ισχύος, των δυνατοτήτων-ικανοτήτων και της εξουσιαστικής επιβολής των Ηνωμένων Πολιτειών της Αμερικής, μας φέρνει πιο κοντά στη λογική του Κλέωνα, όσον αφορά τη σχέση με τους συμμάχους, και φανερώνει τη μετάβαση σε ένα διαφορετικό είδος ιμπεριαλισμού: αν το θέσουμε με όρους προσώπων-συμβόλων στο πέρασμα από τη γενιά του Κίμωνα στη γενιά του Κλέωνα· [10] αν το θέσουμε με σημερινούς όρους, αυτή η ένταση ή πόλωση, φανερώνει το πέρασμα από έναν φιλελεύθερο σε έναν αντιφιλελεύθερο αμερικανικό ιμπεριαλισμό.
VII
Προκειμένου να γίνουν περισσότερο καθαρά και κατανοητά τα νοήματα ―καθώς όπως είδαμε στο αμέσως προηγούμενο μέρος υπάρχουν κάποια προβλήματα στην απόδοση του περιεχομένου των εννοιών από την αγγλική στην ελληνική―, ορίζουμε την ισχύ ως τη δύναμη που επιβάλλει συμπεριφορές ή υπακοή μέσω καταναγκασμού ή χρήσης ή απειλής χρήσης οργανωμένης βίας (power), και την εξουσία ως τη δύναμη που δελεάζει τους άλλους να ακολουθήσουν επειδή εμπνέει εμπιστοσύνη ή και πίστη (authority) ― από τον ορισμό γίνεται αμέσως αντιληπτή η άμεση σύνδεση εξουσίας και ηγεσίας (leadership).
Ας εμβαθύνουμε στη διαφορά ισχύος και εξουσίας στο πλαίσιο της διεθνούς πολιτικής.
Η διαφορά μεταξύ εξουσίας (authority) και ισχύος (power) σημαίνει ότι ένα ηγετικό κράτος μπορεί να απολαμβάνει μεγαλύτερο διεθνές κύρος από ένα άλλο, ακόμη και όταν και τα δύο διαθέτουν το ίδιο επίπεδο διεθνούς ισχύος. Σε ορισμένες περιπτώσεις, η διεθνής εξουσία ενός κράτους μπορεί να μειωθεί ακόμη και όταν η διεθνής ισχύς του αυξάνεται. [11] Για παράδειγμα, οι Ηνωμένες Πολιτείες βελτίωσαν συνεχώς τη διεθνή τους ισχύ ως η μοναδική υπερδύναμη μετά τον Ψυχρό Πόλεμο μέχρι την οικονομική κρίση του 2008. [12]
Ωστόσο, η μείωση της διεθνούς εξουσίας των Ηνωμένων Πολιτειών της Αμερικής είχε ξεκινήσει νωρίτερα, ήδη από το 2003· δηλαδή υπήρξε μια μεταβατική πενταετία ανάμεσα στην αρχή της απώλειας της αμερικανικής εξουσίας, το 2003, και την τελείωση της αύξησης της αμερικανικής ισχύος, το 2008.
Η παρακμή της διεθνούς εξουσίας των ΗΠΑ δεν ξεκίνησε επί Τραμπ, όπως ισχυρίζονται κάποιοι, αλλά επί Μπους του νεότερου. Ο πόλεμος στο Ιράκ το 2003 χωρίς την έγκριση του ΟΗΕ και η διάψευση του ισχυρισμού ότι το Ιράκ του Σαντάμ Χουσεΐν κατείχε όπλα μαζικής καταστροφής, παράλληλα με την αντίθεση από κοινού συμμάχων και αντιπάλων (Γαλλίας, Γερμανίας, Ρωσσίας και Κίνας) έβλαψε ανεπανόρθωτα την εξουσία, το κύρος και τη στρατηγική αξιοπιστία των ΗΠΑ.
Αυτή η φωτογραφία, του Κόλιν Πάουελ, θα μείνει στη μνήμη των Αμερικανών και στα βιβλία της ιστορίας ως σύμβολο της κατάρρευσης της αξιοπιστίας, του κύρους και της εξουσίας των Ηνωμένων Πολιτειών της Αμερικής μπροστά σε ολόκληρη τη διεθνή κοινότητα με τον πλέον επίσημο και δημόσιο τρόπο στον Οργανισμό Ηνωμένων Εθνών.
Θα πρέπει να σημειωθεί ότι οι πράξεις που προσλαμβάνονται ως ανήθικες ενέργειες από τα κράτη και τα μέλη της διεθνούς κοινότητας μειώνουν τη διεθνή εξουσία μιας μεγάλης δύναμης, ανεξάρτητα από το πόσο ισχυρή είναι αυτή η μεγάλη δύναμη. [12]
Η παρακμή της διεθνούς εξουσίας των ΗΠΑ συνεχίστηκε με το ξέσπασμα της οικονομικής κρίσης του 2008, της σοβαρότερης χρηματοπιστωτικής κατάρρευσης μετά τη Μεγάλη Ύφεση του 1929, και τις αποκαλύψεις για τη στρατιωτική βάση του Γκουαντάναμο. Η σκυτάλη παραδόθηκε στον Ομπάμα, με τη μείωση της πιστοληπτικής ικανότητας των ΗΠΑ από AAA σε AA+ το 2011, την έκθεση της Γερουσίας που περιέγραφε λεπτομερώς τη χρήση βασανιστηρίων κατά τη διάρκεια κράτησης και ανάκρισης από την CIA (2012), τις αποκαλύψεις για απάτες στη Γουολ Στρίτ καθώς και για την παρακολούθηση του κινητού τηλεφώνου της γερμανίδας καγκελαρίου Μέρκελ από την NSA, μετά από τη διοχέτευση στον τύπο από τον Έντουαρντ Σνόουντεν απόρρητων πληροφοριών που αποκάλυπταν προγράμματα παρακολούθησης της NSA (2013), την εγκατάλειψη του μακροχρόνιου συμμάχου των ΗΠΑ και προέδρου της Αιγύπτου Χόσνι Μουμπάρακ, που θα ακολουθηθεί από εγκατάλειψη άλλων τοπικών συνεργατών και συμμάχων σε Συρία, Ιράκ και Αφγανιστάν, πρακτική που συνεχίστηκε επί Μπάιντεν, όταν και φτάσαμε στην άτακτη αποχώρηση των αμερικανικών και ΝΑΤΟϊκών στρατευμάτων από το Αφγανιστάν και την πτώση της Καμπούλ στους Ταλιμπάν, στις 15 Αυγούστου 2021, της οποίας είχε προηγηθεί η διαχείριση της πανδημίας και η εισβολή στο Καπιτώλιο της 6ης Ιανουαρίου, και την οποία ακολούθησε η αμερικανική αποτυχία αποτροπής της ρωσσικής στρατιωτικής εισβολής στην Ουκρανία, στις 24 Φεβρουαρίου 2022, και της έναρξης του πρώτου διακρατικού χερσαίου πολέμου σε ευρωπαϊκό έδαφος από τον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο (
Το Τέλος της Μεγάλης Παρέκκλισης, Σελ, 88, 159, 164-173, 176, 185). Όλα τα προηγούμενα είναι απολύτως ενδεικτικά.
Πλέον, η παρακμή και η δραματική μείωση της διεθνούς αμερικανικής εξουσίας έχει μετατραπεί σε κατάρρευση.
Ο ισχυρισμός ότι ο Ντόναλτ Τραμπ έχει σταματήσει οκτώ πολέμους και η ίδρυση του λεγόμενου Συμβούλιου Ειρήνης, αποτελούν προσπάθειες ανάκτησης εξουσίας (οικοδόμησης “authority”), προκειμένου να διαμορφωθεί μια νέα μορφή ηγεσίας, καθώς δεν υπάρχει ηγεσία χωρίς εξουσία και κύρος.
Πέρα από το κύρος, η στρατηγική αξιοπιστία αποτελεί σημαντικό μέρος της διεθνούς εξουσίας ενός κράτους και προϋποθέτει συνέπεια μεταξύ λόγων και πράξεων και τήρηση δεσμεύσεων προς άλλες χώρες, ιδίως προς τους συμμάχους.
Ένα ηγετικό κράτος που έχει μειωμένη στρατηγική αξιοπιστία απολαμβάνει μικρότερη διεθνή εξουσία και υφίσταται συχνά διπλωματικές ήττες, που σημαίνουν μικρότερη διεθνή υποστήριξη, άρα μικρότερη επιρροή και εν τέλει μικρότερη ισχύ. [12]
Αυτός είναι ένας βασικός λόγος που οι ΗΠΑ υπονομεύουν τον ΟΗΕ: διότι αποτελεί καθρέφτη της γύμνιας και της κατάρρευσης της διεθνούς εξουσίας τους, και όχι επειδή οι εξωγήινοι ή ο αντίχριστος θα επιβάλλουν παγκόσμια κυβέρνηση, ιδέες που φυτεύουν και καλλιεργούν στα μυαλά των ανθρώπων ορισμένοι Αμερικανοί.
Η ανθρωπότητα έφτασε πιο κοντά από ποτέ σε συνθήκες εγκαθίδρυσης ενός παγκόσμιου κέντρου ελέγχου, εξουσίας και ισχύος κατά τη διάρκεια της μονοπολικής στιγμής ηγεμονίας του κράτους των Ηνωμένων Πολιτειών της Αμερικής — εξ ου και αυτή η αξίωση παγκόσμιας ηγεμονίας του αμερικανικού κράτους έπρεπε όχι απλώς να ηττηθεί αλλά να συνθλιβεί (όπως και οποιαδήποτε άλλη πιθανή ανάλογη στο μέλλον), ανεξάρτητα από το ιδεολογικό (φιλελεύθερο ή όχι) περιεχόμενο μιας δυνητικής παγκόσμιας ηγεμονίας. Υπό αυτή την έννοια, αν κάποιος υπήρξε ως πιθανότερος υποψήφιος για να αποτελέσει τον αντίχριστο αυτός ήταν το κράτος των Ηνωμένων Πολιτειών της Αμερικής, κύριε Πίτερ Τιλ.
Και εφόσον ο κύριος Τιλ ασχολείται με τον αντίχριστο, και είναι στην επικαιρότητα και οι φάκελοι ή τα αρχεία Epstein, ας παραθέσουμε μια φράση από την αγαπημένη του Αποκάλυψη, που αφορά την πατρίδα του, τις Ηνωμένες Πολιτείες της Αμερικής, αλλά και ολόκληρη τη Δύση: Βαβυλὼν ἡ μεγάλη, ἡ μήτηρ τῶν πορνῶν καὶ τῶν βδελυγμάτων τῆς γῆς.
Ἀποκάλυψις Ἰωάννου 17,5
Έξοδος
Ηχώ από τα βάθη των Αιώνων:
Η συμβουλή των Μηλίων προς τους Αμερικανούς
Θα ολοκληρώσουμε με ένα απόσπασμα από τον περίφημο διάλογο μεταξύ Αθηναίων και Μηλίων, που περιέχει δίδαγμα για τους σύγχρονους Αμερικανούς, και στο οποίο καθόλου τυχαία ουδείς αναφέρεται (αφού επισημάνουμε ότι πριν από το απόσπασμα που ακολουθεί έχει ειπωθεί από τους Μηλίους η εξής φράση [5.96.1] «Τέτοια αντίληψη δικαίου έχουν, λοιπόν, οι υπήκοοί σας... που μερικοί μάλιστα απ᾽ αυτούς επαναστάτησαν και τους υποτάξατε;»):
Μήλιοι: Πρέπει και εδώ, όπως εσείς δεν μας επιτρέπετε να επικαλεσθούμε το δίκαιο και μας καλείτε να υποταχθούμε στο συμφέρον σας, να σας εξηγήσουμε και εμείς ποιο είναι το συμφέρον μας και να προσπαθήσουμε να σας πείσουμε ότι συμβιβάζεται με το δικό σας. Πώς είναι δυνατόν να μην μεταβάλετε σε εχθρούς σας όσους έως τώρα έμειναν ουδέτεροι, όταν δουν τί θα έχετε κάνει εδώ και θα περιμένουν ότι κάποτε θα στραφείτε και εναντίον τους; Και με αυτό τί άλλο θα κάνετε παρά να ενισχύσετε όσους είναι εχθροί σας και να στρέψετε εναντίον σας, παρά την θέλησή τους, όσους δεν είχαν κανένα σκοπό να το επιχειρήσουν;
Θουκυδίδης, , Ἱστορίαι, 5.98.1
Πώς είναι δυνατόν να μην μεταβάλετε σε εχθρούς σας όσους έως τώρα έμειναν ουδέτεροι [Δ`~.: π.χ. τους Ινδούς, τους Βραζιλιάνους], όταν δουν τί θα έχετε κάνει εδώ και θα περιμένουν ότι κάποτε θα στραφείτε και εναντίον τους; Και με αυτό τί άλλο θα κάνετε παρά να ενισχύσετε όσους είναι εχθροί σας [Δ`~.: τους Ρώσσους και τους Κινέζους] και, επιπλέον, να στρέψετε εναντίον σας, παρά την θέλησή τους, όσους δεν είχαν κανένα σκοπό να το επιχειρήσουν; [Δ`~.: τους Καναδούς, ορισμένους Ευρωπαίους και Άραβες, Ινδούς και Λατινοαμερικάνους]
Αν οι αρχαίοι Έλληνες ζούσαν ως υποτελείς σύμμαχοι υπό την ηγεμονία των Αμερικανών είναι πολύ πιθανόν να ισχυρίζονταν ότι οι Ηνωμένες Πολιτείες αποτελούν για τους συμμάχους τους δύναμη τυραννίας και ότι η εξουσία της αμερικανικής ηγεμονίας έχει καταστεί τυραννική.
Ο Σοφοκλής το έγραψε και μας το παρέδωσε με διαύγεια, ευθύτητα και χωρίς περιστροφές: ὕβρις φυτεύει τύραννον· [13]
Δημήτρης Β. Πεπόνης
[2] Η περίπτωση της παγίδας όχι ασφαλώς του Θουκυδίδη αλλά του Γκράχαμ Άλισον, είναι η τελευταία περίπτωση μιας σειράς Αμερικανών όπου γίνεται φανερό ότι, στη συντριπτική τους πλειοψηφία, δεν έχουν διαβάσει, ή δεν έχουν δώσει ιδιαίτερη βάση, πόσο μάλλον μελετήσει την Ιστορία του Θουκυδίδη στο σύνολό της. Ένας Έλληνας ιστορικός της κλασικής αρχαιότητας ή μια Ελληνίδα καθηγήτρια της αρχαίας ελληνικής, εάν είχε στοιχειώδη αντίληψη της διεθνούς και παγκόσμιας πραγματικότητας (κάτι που βέβαια δεν συνηθίζεται σε αυτά τα επαγγέλματα) θα αποκάλυπτε τη γύμνια και δεν θα έπεφτε στην παγίδα του Γκράχαμ Άλισον ― και όχι ασφαλώς του Θουκυδίδη. Από την άλλη μεριά, θα πρέπει να τονιστεί ότι στην Ελλάδα συμβαίνει κάτι περίεργο: οποιαδήποτε κριτική ματιά στην αρχαία Αθήνα συνήθως προσλαμβάνεται από τη σκοπιά (1) είτε των σύγχρονων «Δυτικών» ή και Ευρωπαίων που στέφονται εναντίον των αρχαίων Ελλήνων, πράγμα που είναι κατανοητό, μέχρι ενός σημείου, καθώς αυτός είναι ο βασικός αναχρονιστικός τρόπος νομιμοποίησης, ανάδειξης της ανωτερότητας και της αυτοκατανόησης των σύγχρονων «Δυτικών» και Ευρωπαίων —είτε είναι προοδευτικοί είτε συντηρητικοί (μαρξιστές, σοσιαλδημοκράτες, φιλελεύθεροι κ.λπ.)—, έναντι των αρχαίων Ελλήνων (τα τελευταία χρόνια έχει αναθερμανθεί η αντίθεση φιλελευθεροδημοκρατικό vs δημοκρατικό καθεστώς, που στη βάση της είναι φιλελευθερισμός εναντίον δημοκρατίας), (2) είτε από τη σκοπιά Έλληνες εναντίον ξένων.
[3] Ας έχουμε, επιπλέον, υπόψη μας ότι πριν ολοκληρωθεί η μετάβαση από τη Ρωμαϊκή Πολιτεία (Republic) στην Αυτοκρατορία (Imperium), έλαβε χώρα και ο λεγόμενος Συμμαχικός Πόλεμος (91-87 π.Χ.), ανάμεσα στους Ρωμαίους και τους συμμάχους τους.
Επίσης, την περίοδο στην οποία αναφερόμαστε, κυριαρχούσε ένταση ανάμεσα στη Ρώμη και τις επαρχίες, με διάφορες αφορμές, όπως συμβαίνει και τώρα στις όχι και τόσο «Ηνωμένες» Πολιτείες της Αμερικής: ένταση ανάμεσα στο κέντρο και την περιφέρεια ή τις πολιτείες, η οποία παρατηρείται από και προς τις δύο κατευθύνσεις (προοδευτικοί-συντηρητικοί και συντηρητικοί-προοδευτικοί) με διαφορετικές αφορμές. Τα διαφόρων ειδών γεγονότα (απελάσεις, δολοφονίες, βία, βανδαλισμοί μνημείων, πολύνεκρες δολοφονικές επιθέσεις κ.λπ.) μπορούν να γίνουν αντιληπτά ως αφορμές που φέρνουν στην επιφάνεια την υποβόσκουσα ένταση μεταξύ κέντρου και περιφέρειας, κεντρικής-ομοσπονδιακής κυβέρνησης και πολιτειών, προεδρίας και κυβερνήτη ή δήμαρχου κ.λπ., αλλά και βαθύτερες δομές.
Παραθέτω από το βιβλίο μου:
Το 2020 αποτελεί συμβολικό εναρκτήριο έτος ενός εγχώριου αμερικανικού πολέμου. Γκρεμίσματα, βανδαλισμοί, αφαίρεση ή μετεγκατάσταση μνημείων και αγαλμάτων, δηλαδή πόλεμος μνήμης και συμβόλων, σημαίνουν μονάχα ένα πράγμα: εμφύλιο πόλεμο ή, πιο κομψά, οικοδόμηση ενός νέου έθνους, διότι τα θεμέλια της συνοχής μιας πολιτικής κοινότητας ή ενός έθνους είναι πάντα συμβολικά. Ενδεικτικά, ορισμένα αγάλματα και μνημεία που αφαιρέθηκαν είτε από πολίτες είτε από τις αρχές: [...] Athens Confederate Monument· οι προβληματισμοί και οι συζητήσεις για την αφαίρεση ή μετεγκατάσταση του τελευταίου μνημείου είχαν ξεκινήσει ήδη από το 2015, αμέσως μετά την πολύνεκρη επίθεση στην εκκλησία στο Τσάρλεστον της Νότιας Καρολίνα, την οποία αναφέραμε παραπάνω. Κατ’ αυτόν τον τρόπο, ένας προσεκτικός αναγνώστης μπορεί να βρει όχι μόνο ένα αόρατο νήμα μεταξύ φαινομενικά άσχετων και ασύνδετων συμβάντων, που δεν διακρίνεται με μια πρώτη ματιά, αλλά και να κατανοήσει πώς μέσω τυχαίων συμβάντων εκρήγνυνται και επανέρχονται βίαια στην επιφάνεια εν υπνώσει προϋπάρχουσες βαθύτερες δομές.
[4] Για την αντίθεση ανάμεσα σε δύο αμερικανικά ιμπεριαλιστικά προγράμματα (παλαιότερα το ένα ήταν νεοσυντηρητικό και το άλλο νεοφιλελεύθερο) μάχονται παραδοσιακά οι κατά τόπους οπαδοί των Δημοκρατικών και των Ρεπουμπλικάνων στα συμμαχικά ΝΑΤΟϊκά κράτη και ευρύτερα εντός της λεγόμενης Δύσης.
[5] Αξίζει να σημειωθούν τρία πράγματα για τον διάλογο μεταξύ Αθηναίων και Μηλίων. Πρώτον, είναι ο μόνος διάλογος που υπάρχει στο έργο, όλες οι άλλες είναι ομιλίες, δημηγορίες κ.λπ.. Δεύτερον, καθόλου τυχαία, χαρακτηρίζεται από ανωνυμία. Δεν αναφέρονται τα ονόματα αυτών που μιλούν. Αυτή είναι η μια από τις μόλις δύο περιπτώσεις ανωνυμίας σε ολόκληρο το έργο. Η άλλη περίπτωση είναι η ομιλία Αθηναίων πρέσβεων ενώπιον των Λακεδαιμονίων. Γιατί κάνει μια τέτοια επιλογή ο Θουκυδίδης, να υπάρχει την ανωνυμία σε αυτές τις δύο περιπτώσεις; Διότι θέλει να αποδώσει όσα λέγονται όχι σε ένα πρόσωπο αλλά στο σύνολο της πόλης, στους Αθηναίους. Τέλος, τρίτον, η καταληκτική τοποθέτηση και κριτική των Αθηναίων στους Μηλίους δεν έχει να κάνει με την αντίθεση δικαιοσύνης και ισχύος αλλά με το ότι βασίζονται στο μέλλον και στις επιθυμίες τους αντί στην κατάσταση που έχουν μπροστά τους στο παρόν, με το ότι βασίζονται στους συμμάχους τους, στην τύχη και στις ελπίδες: «Από την απόφασή σας αυτή, μας φαίνεται ότι είσαστε οι μόνοι άνθρωποι που κρίνετε λαμβάνοντας υπόψη περισσότερο τα μελλοντικά γεγονότα παρά την κατάσταση που έχετε μπροστά σας και νομίζετε ότι, μόνο και μόνο επειδή τα επιθυμείτε, πράγματα μελλοντικά και αόριστα έχουν κιόλας συμβεί. Στηρίξατε τα πάντα στους Λακεδαιμονίους, στην τύχη και στις ελπίδες σας και θα χάσετε τα πάντα». (Θουκυδίδης, Ἱστορίαι, 5.113.1)
[6] Άλλη απόδοση-μετάφραση μπορεί να έχει ως εξής «επιτρέπουμε σέ μία πόλη νά μάς επιβάλλει την κυριαρχία της ενώ θεωρούμε χρέος μας νά καταλύουμε τις τυραννίες» ή και «ενώ θεωρούμεν καθήκον μας να καταλύωμεν τους τυράννους της μιας ή της άλλης πόλεως, επιτρέπομεν εις μίαν πόλιν να εγκατασταθή ως κυρίαρχος εις το μέσον μας». Ανεξάρτητα από το συγκεκριμένο απόσπασμα, στην Ιστορία του Θουκυδίδη η αθηναϊκή αρχή-εξουσία χαρακτηρίζεται σε πολλές περιπτώσεις ευθέως και δίχως περιστροφές ως δύναμη τυραννίας.
[7] Όπως έγραψα εξαρχής, η Γροιλανδία αποτελεί το πρελούδιο για τον Καναδά. Στόχος είναι η στρατηγική περικύκλωση και η πλήρης απομόνωση του Καναδά, η αποκοπή του από την Ευρώπη και, σε τελικό στάδιο, η προσάρτησή του ή ο καταναγκασμός του σε υποταγή μέσω: (1) της διαμόρφωσης, ενίσχυσης, υποκίνησης, οργάνωσης και χρηματοδότησης αποσχιστικών κινημάτων (π.χ. Αλμπέρτα, Σασκάτσουαν, Κεμπέκ), έτσι ώστε ένα τέτοιο κίνημα είτε να λειτουργήσει ως μέσο εκβιασμού και εξαναγκασμού, είτε η καταστολή του να δώσει το πρόσχημα για (2) αμερικανική στρατιωτική επέμβαση. Πέρα από αυτές τις δύο οδούς (πολιτική υποκίνηση αποσχιστικού κινήματος ή κινητικός πόλεμος), υπάρχει και η δυνατότητα (3) επιβολής ναυτικού εμπορικού αποκλεισμού.
[8] Τη φράση «ὡς τυραννίδα γὰρ ἤδη ἔχετε αὐτήν» (τῇ ἀρχῇ), ο Βενιζέλος την αποδίδει ως «η ηγεμονία σας κατήντησεν εξουσία δεσποτική», ο Σκουτερόπουλος «γιατί πια (η ηγεμονία) είναι σαν την τυραννίδα» και ο Βλάχος ως «Την ηγεμονία που έχετε, την ασκείτε πια σαν τυραννίδα». Επίσης, οι δύο από τους τρεις προηγούμενους, και οι περισσότεροι ξένοι, μιλάνε για μίσος που προκαλεί η άσκηση της ηγεμονίας, όχι απλά για έχθρα.
Άλλωστε η υποτιθέμενα ορθολογική και η υποτιθέμενα παραδοσιακή αφοσίωση ορίζονται από την ίδια την εξουσία, από πάνω προς τα κάτω (όταν λέμε π.χ. ότι η υπακοή οφείλεται στη νομικά καθιερωμένη απρόσωπη τάξη, είναι σαν να λέμε, με διαφορετικά λόγια, ότι η υπακοή οφείλεται στην εξουσία), ενώ η χαρισματική αφοσίωση, εξουσία και ηγεσία ορίζεται από την εμπιστοσύνη που δείχνουν οι ακόλουθοι στον ηγέτη, δηλαδή από κάτω προς τα πάνω. Ο Βέμπερ πιθανώς να τοποθετούσε τον Χριστό μαζί με τον Τζένγκις Χαν ως χαρισματικούς ηγέτες. Δες όμως, σε αυτή την περίπτωση, τι διαφορές εξαλείφονται, στο κείμενο
Χριστός ή Τζένγκις Χαν.
Με διαφορετικά λόγια, υπάρχουν τυφλά σημεία στον ορισμό και την τριχοτόμηση του Βέμπερ, στην ουσιαστική διάκριση της παραδοσιακής με την ορθολογική-νομική εξουσία, ενώ και οι τρεις μορφές εξουσίας και ηγεσίας δεν είναι απολύτως διακριτές ή αλληλοαποκλειόμενες. Αυτά είναι κλασικά προβλήματα της ευρωκεντρικής σκέψης, της οποίας αποθέωση αποτελούν ο Χέγκελ και ο Βέμπερ.
Ο ευρωκεντρισμός είναι λάθος, λογικά όχι ηθικά, αλλά είναι ένα ωραίο λάθος που ικανοποιεί διανοητικά και ψυχολογικά πολλούς ανθρώπους στον πλανήτη, εξ ου και έχει τους περισσότερους οπαδούς στον πλανήτη. Ο ευρωκεντρισμός καταρρέει όχι επειδή είναι «κακός» αλλά επειδή είναι εσφαλμένος, και επειδή η εξουσία που στήριζε αυτά τα ευρωκεντρικά δόγματα και σφάλματα, τα οποία παρουσιάζονταν ως αδιαμφισβήτητες οικουμενικές αλήθειες, καταρρέει. Όπως λέει ο λαός «το ψέμα έχει κοντά ποδάρια».
[10] Ο Κίμωνας μπορεί να θεωρηθεί ότι βρίσκεται στον αντίποδα του Κλέωνα, υπό την έννοια ότι οι σύμμαχοι ακολουθούν πιο πρόθυμα ένα ηγετικό κράτος όταν το εμπιστεύονται (Κίμωνας), παρά όταν το φοβούνται (Κλέωνας). Ο Κίμωνας, γιός του Μιλτιάδη, έζησε την περίοδο της πεντηκονταετίας, υπήρξε σχετικά μετριοπαθής με τους συμμάχους και πέθανε πριν από το ξέσπασμα του Πελοποννησιακού Πολέμου.
Ο Θουκυδίδης υποτιμά τον Κίμωνα διότι ο Εφιάλτης ο Αθηναίος και ο Περικλής τον αντιπολιτεύονταν. Ο Κίμωνας, τον οποίον οι Σπαρτιάτες εμπιστεύονταν, ήταν ένας από τους λόγους που οι Λακεδαιμόνιοι επέδειξαν υπομονή και σχετικά ήπια στάση απέναντι στην Αθήνα. Ο Κίμωνας δεν ήταν έτσι απλά «φιλοσπαρτιάτης», αλλά πανελληνιστής.
Όσοι και όσες παρακολουθούν την Κοσμοϊδιογλωσσία γνωρίζουν ότι εκτιμώ αφάνταστα τον Θουκυδίδη. Ωστόσο αυτό δεν με εμποδίζει από το γράψω το εξής: ο Θουκυδίδης ήταν πρώτα Αθηναίος ιμπεριαλιστής (μετριοπαθής), μετά Αθηναίος δημοκράτης και τελευταία Έλληνας (Για μεγαλύτερη κατανόηση δες συμπληρωματικά το απόσπασμα από το κλασικό έργο της Ζακλίν ντε Ρομιγί, και τον σχολιασμό του, που υπάρχει στο μέρος III). Στον Κίμωνα η σχέση ιμπεριαλισμού, δημοκρατίας και ελληνικότητας έχει διαφορετική ιεράρχηση. Ο Κίμωνας είχε συγκαταβατική-συνεργατική στάση απέναντι στους Λακεδαιμόνιους και ήθελε από κοινού δυαρχία και σύμπραξη Αθήνας και Σπάρτης εναντίον της Περσίας. Μετά τον Κίμωνα είχαμε άρνησης της Σπάρτης, χάριν της επιδίωξης της αθηναϊκής ως της μόνης αρχής, ή της ηγεμονίας της Αθήνας, που κατέληξε σε σύμπραξη της Σπάρτης και της Περσίας και ήττα της Αθήνας.
Το ξέσπασμα του Πελοποννησιακού Πολέμου κατ' ουσίαν σηματοδοτεί την κατάρρευση του Πανελληνισμού που διαμορφώθηκε στους Μηδικούς Πολέμους.
[11] Ο πόλεμος στη Γάζα αποτελεί ακριβώς μια τέτοια περίπτωση: ταυτόχρονης αύξησης της ισχύος και κατάρρευσης της εξουσίας του κράτους του Ισραήλ.
[12] Περισσότερα για τη σχέση ισχύος, εξουσίας και ηγεσίας, αλλά και για όλο το μέρος VII, όπως και για το παράθεμα, δες το βιβλίο του Yan Xuetong με τίτλο Leadership and the Rise of Great Powers (Σελ. 1-23). Στο ίδιο βιβλίο, επίσης, σημειώνεται: «Όταν η πολιτική ηγεσία ενός ανερχόμενου κράτους ξεπερνά αυτήν του κυρίαρχου κράτους, η ανισότητα δυνάμεων μεταξύ των δύο κρατών αντιστρέφεται, καθιστώντας το ανερχόμενο κράτος το νέο κυρίαρχο κράτος. Με άλλα λόγια, όταν η ηγεσία του ανερχόμενου κράτους είναι πιο ικανή και αποτελεσματική από αυτήν του κυρίαρχου κράτους και άλλων σύγχρονων μεγάλων κρατών, η διεθνής επιρροή αναδιανέμεται με τρόπο που επιτρέπει στο ανερχόμενο κράτος να επισκιάσει το κυρίαρχο κράτος.»
[13] ὕβρις φυτεύει τύραννον·
ὕβρις, εἰ πολλῶν ὑπερπλησθῇ μάταν,
μὴ ᾽πίκαιρα μηδὲ συμφέροντα,
ἀκρότατα γεῖσ᾽ ἀναβᾶσ᾽
ἀπότομον ὤρουσεν εἰς ἀνάγκαν
ἔνθ᾽ οὐ ποδὶ χρησίμῳ
χρῆται. τὸ καλῶς δ᾽ ἔχον
πόλει πάλαισμα μήποτε λῦσαι θεὸν αἰτοῦμαι.
θεὸν οὐ λήξω ποτὲ προστάταν ἴσχων.
Σοφοκλής, Οἰδίπους Τύραννος (873-882)
1.jpg)
.jpg)
