28 Αυγούστου 2016

Στοιχεία περί Μέσης Ανατολής από το 2005 και ύστερα (to "put things in perspective").

.~`~.
Εισαγωγή

Ηθελημένα επιλέγω η εισαγωγή να είναι στα πλαίσια της μαζικής κουλτούρας. Επιστρέφοντας λοιπόν στην πολύ μακρινή πλέον περίοδο 2005-2008 (to "put things in perspective" που λένε και οι Αγγλοσάξονες) και στο πεδίο της μαζικής κουλτούρας στο χώρο του βιβλίου και του κινηματογράφου, προτείνω το βιβλίο του Robert Baer με τίτλο ''The Devil We Know: Dealing with the New Iranian Superpower'' (2008). Ποιος είναι ο Robert Baer; Σε βιβλίο του Baer (CIA case officer who was primarily assigned -for 21 years- to the Middle East) βασίστηκε η κινηματογραφική επιτυχία ''Syriana'' που κυκλοφόρησε στις αίθουσες το 2005. Εντάξει, δεν την λες εμπορική κινηματογραφική επιτυχία από απόψεως εσόδων (είχε και περιορισμένη διανομή), αλλά την λες επιτυχία λόγω βραβείων και αίσθησης που προκάλεσε. Ο George Clooney βραβεύτηκε με «Χρυσή Σφαίρα» και «Όσκαρ» δεύτερου ανδρικού ρόλου (ο χαρακτήρας του παραπέμπει στον Baer) και η ταινία κέρδισε διάφορα βραβεία (π.χ σεναρίου). Πρωταγωνιστεί επίσης ο Matt Damon. Ο πραγματικός Robert Baer εμφανίζεται για λίγα δευτερόλεπτα κατά την διάρκεια της ταινίας. Ανάμεσα στα πολλά ενδιαφέροντα που έχει ο Robert Baer στο «βιογραφικό» του, είναι και η συμμετοχή σε απόπειρα πραξικοπήματος το 1995 (με την συμμετοχή Αράβων και Κούρδων), για την ανατροπή του Saddam Hussein, η οποία ακυρώθηκε την τελευταία στιγμή, και για την οποία ανακρίθηκε από το F.B.I.

Quotes άξια λόγου από την ταινία
1
Αφροαμερικανή υψηλά ιστάμενη αξιωματούχος (παραπέμπει στην Condoleezza Rice): Οι φοιτητές διαδηλώνουν, ο Χατάμι (Khatami) λέει αυτά που πρέπει. Aν συνεχίσουμε το ενεργειακό εμπάργκο πρόκειται να δούμε σύντομα μια ωραία λαϊκή φιλοδυτική και φιλο-επιχειρηματική κυβέρνηση;

Πράκτορας Barnes: Είναι πολύπλοκο.

2
Οικονομικός σύμβουλος (Matt Damon) προς Άραβα πρίγκηπα: Ξέρετε τι σκέφτονται οι επιχειρηματίες; Πριν από εκατό χρόνια ζούσατε σε σκηνές, πετσοκόβοντας ο ένας το κεφάλι του άλλου... Εκεί θα είστε ξανά μετά από άλλα εκατό χρόνια.

3
Άραβας πρίγκηπας: Σπούδασα στην Οξφόρδη, έχω διδακτορικό στο Τζόρτζταουν. Θέλω να έχουμε βουλή. Να ψηφίζουν οι γυναίκες. Θέλω ανεξάρτητα δικαστήρια. Να κάνω χρηματιστήριο πετρελαίου στη Μ. Aνατολή. Να διώξω τους καιροσκόπους. Γιατί να 'ναι τα χρηματιστήρια στο Λονδίνο και τη Νέα Υόρκη; Θα προσφέρω την ενέργειά μας στην ανταγωνιστική αγορά. Θα χρησιμοποιώ τον αγωγό του Ιράν. Θα πουλάω στην Κίνα. Τα πάντα για να βγαίνει κέρδος που θα χρησιμοποιώ στην ανοικοδόμηση της χώρας μου.

Οικονομικός σύμβουλος (Matt Damon): Aυτό θα 'πρεπε να κάνεις.

Άραβας πρίγκηπας: Μόνο που ο πρόεδρός σας τηλεφωνεί στον πατέρα μου και λέει: ''΄Εχω ανεργία στο Τέξας ή στην Ουάσιγκτον.'' Κι ο πατέρας μου κλέβει από τα κοινωνικά μας προγράμματα... και αγοράζει υπερτιμημένα αεροπλάνα. Χρωστούσαμε, αλλά εξοφλήσαμε το χρέος. Δέχτηκα την Κινέζικη προσφορά κι ξαφνικά έγινα τρομοκράτης και άθεος κομμουνιστής.

4
Άραβας πρίγκηπας: [Ο πατέρας μου είναι άρρωστος, και απρόθυμος να τους αντισταθεί. Άλλοι όμως είναι πρόθυμοι]. Όταν μια χώρα έχει το 5% του πληθυσμού της γης (Η.Π.Α)... αλλά ξοδεύει το 50% σε στρατιωτικές δαπάνες, τότε η διπλωματική της πειθώ βρίσκεται σε πτώση.

5
Βασανιστής: Τι ξέρεις για τις μεθόδους βασανισμού των Κινέζων;... [τις χρησιμοποιούν] Για να πείσουν τους μοναχούς ν' αρνηθούν τα πιστεύω τους. Aν ήθελα να τ' αρνηθείς εσύ; Θα 'ταν δύσκολο, ε; Γιατί αν δεν έχεις πιστεύω, τι γίνεται;

6
Cleric: Θα δείξουν ότι οι μουσουλμάνοι που μιλούν για θρησκεία είναι φανατικοί και οπισθοδρομικοί. Θα μας πουν ότι οι διαφορές είναι η οικονομία και η στρατιωτική κυριαρχία. Aν το πιστεύουμε, είμαστε θύματα... και φταίμε οι ίδιοι. Είναι αδύνατο να γεφυρώνονται οι διαφορές της ανθρώπινης φύσης με το ελεύθερο εμπόριο. Aδύνατο. Το θείο και το ανθρώπινο είναι ένα και το αυτό. Το Κοράνι... Ο πόνος της σύγχρονης ζωής δε θεραπεύεται... με απορρύθμιση... με ιδιωτικοποιήσεις... με οικονομικές μεταρρυθμίσεις... και χαμηλότερους φόρους. Ο πόνος που πηγάζει από το σύγχρονο κόσμο δε θα θεραπευθεί από φιλελεύθερες κοινωνίες. Οι φιλελεύθερες κοινωνίες έχουν αποτύχει. Η χριστιανική θεολογία έχει αποτύχει. H Δύση έχει αποτύχει.

7
Ένας αδιάφορος τύπος: Κατηγορίες για διαφθορά;... H διαφθορά μάς προστατεύει. Μας προσφέρει ασφάλεια και ζεστασιά. Χάρη σ' αυτήν είμαστε εδώ κι όχι σαν σκυλιά στο δρόμο. Χάρη σ' αυτήν κερδίζουμε.

8
Sydney Hewitt: Μόλις επισκέφτηκες αυτό που θα μπορούσε σύντομα να αποτελεί την πιο κερδοφόρα εταιρεία στην Αμερική.

Bennett Holiday: Υπό τον όρο πως η κυβέρνηση θα εγκρίνει τη συγχώνευση.

Sydney Hewitt: Υπό τον όρο πως δεν θα αρχίσουμε να χρησιμοποιούμε αυτοκίνητα που θα κινούνται με νερό και υπό τον όρο πως θα συνεχίσει να επικρατεί χάος στη Μέση Ανατολή.

9
Pakistani Teenager: Την ώρα της κηδείας, να 'στε σιωπηλοί. Θέλω να 'μαι ξαπλωμένος στα δεξιά. Ρίξτε σκόνη στο σώμα μου λέγοντας: ''Από σκόνη γεννηθήκαμε... σ' αυτή γυρίζουμε. Από σκόνη θα δημιουργηθεί μια νέα ζωή.'' Να πείτε ότι πέθανα αγνός στην καρδιά...

Η κινηματογραφική παραγωγή Syriana κυκλοφόρησε το 2005 σε σκηνοθεσία του Stephen Gaghan (IMDb - 7,0 / Rotten tomatoes - 72% / Metacritic - 76).


.~`~.
Στοιχεία περί Μέσης Ανατολής

Ακολουθεί απόσπασμα από ομιλία της Υπουργού Εξωτερικών των Ηνωμένων Πολιτειών της Αμερικής, Condoleezza Rice, τον Μάϊο του 2005:

President Bush has rejected 60 years of false choices in the Middle East. And as he said last week at the International Republican Institute, ''The United States has a new policy, a strategy that recognizes that the best way to defeat the ideology that uses terror as a weapon is to spread freedom and democracy.''

We measure our success in the democratic revolutions that have stunned the entire world: vibrant revolutions of rose and orange and purple and tulip and cedar. The destiny of the Middle East is bound up in this global expansion of freedom. The days of thinking that this region was somehow immune to democracy are over. Working with our G-8 partners, the United States has created the Broader Middle East and North Africa Initiative to build partnerships with people in the region who are working for greater liberty.

Οι εξεγέρσεις ή επαναστάσεις της λεγόμενης «Αραβικής Άνοιξης» ξεκίνησαν το 2010 (με την αυτοπυρπόληση του Τυνήσιου Tarek el-Tayeb Mohamed Bouazizi). Ο όρος «Αραβική Άνοιξη» παραπέμπει στις Επαναστάσεις του 1848 και την «Άνοιξη των Εθνών» και εισήχθη στην δημόσια σφαίρα από τον Αμερικανό Marc Lynch σε άρθρο του στο περιοδικό Foreign Policy. Ο Ιορδανός καθηγητής -και μόνιμος κάτοικος Η.Π.Α- Joseph Massad, είχε δηλώσει πως ο όρος αποτέλεσε «μέρος μιας στρατηγικής των Η.Π.Α που αποσκοπούσε στον έλεγχο των σκοπών και των στόχων [των κινημάτων]» και την κατεύθυνση τους προς μια δυτικού τύπου φιλελεύθερη δημοκρατία. Άλλοι παρέπεμψαν, πιο πετυχημένα από γεωπολιτικής απόψεως, στις «Επαναστάσεις του 1989» στην κεντρική και ανατολική Ευρώπη.

Τα αποτελέσματα αυτού του κύματος εξεγέρσεων ή επαναστάσεων που ονομάστηκε «Αραβική Άνοιξη» ήταν πολλαπλά και πολυεπίπεδα. Ορισμένα μονάχα από αυτά ήταν η πτώση της κυβέρνησης Μουμπάρακ, η εκλογή του Μόρσι στην Προεδρία της Αιγύπτου, οι νέες διαδηλώσεις και η πτώση του Μόρσι μέσω πραξικοπήματος (την ίδια περίοδο έχουμε στην Τουρκία τις διαδηλώσεις στο Πάρκο Γκεζί, στην πλατεία Ταξίμ, και την ένταση που δημιουργήθηκε ανάμεσα σε Gülenists, στον Erdoğan και το AKP - ενώ νωρίτερα είχαμε τις δίκες της υπόθεσης ''Ergenekon''. Η περίοδος αυτή θα ολοκληρωθεί με την αποτυχημένη απόπειρα πραξικοπήματος εις βάρος του Ερντογάν το 2016), ο εμφύλιος πόλεμος στην Λιβύη, η δολοφονία του Καντάφι και η ουσιαστική καταστροφή αυτής της κρατικής οντότητας, οι διαδηλώσεις στην Υεμένη και ο εμφύλιος πόλεμος και ο υπο-εθνικός πόλεμος στην Συριά, ή ορθότερα ο πόλεμος για την Συρία, ο οποίος βρίσκεται σε πλήρη εξέλιξη, και του οποίου οι επιπτώσεις έφτασαν μέχρι τα σύνορα Ουγγαρίας-Αυστρίας, την Κολωνία, το Παρίσι και το Λονδίνο.

Η κ. Condoleezza Rice στην ομιλία της αναφερόταν σε ορισμένες επαναστάσεις (συγκεκριμένα σε ''vibrant revolutions of rose and orange and purple and tulip and cedar''). Η επανάσταση των ρόδων αναφερόταν στην Γεωργία, η πορτοκαλί επανάσταση στην Ουκρανία, η μωβ επανάσταση στο Ιράκ, η επανάσταση της τουλίπας στο Κιργιστάν και η επανάσταση των κέδρων στο Λίβανο. Όλες αυτές οι «επαναστάσεις ή εξεγέρσεις» ονομάστηκαν «Πολύχρωμες Επαναστάσεις» (color revolution), εξελίχθηκαν την ίδια περίοδο (2003-2005) και προηγούνται του κύματος των επαναστάσεων της «Αραβικής Άνοιξης» (2010-2012).

Ας επιστρέψουμε όμως στην ομιλία της κ. Rice προκειμένου να φτάσουμε στις σημερινές εξελίξεις και στον πόλεμο στη Συρία ή στον πόλεμο για τη Συρία. Στο απόσπασμα που ακολουθεί, η τότε Υπουργός Εξωτερικών των Η.Π.Α, αναφέρεται στην επανάσταση των κέδρων, στο Λίβανο.

In Lebanon, hundreds of thousands of citizens have demanded an end to the foreign suffocation of their country. With strong international support, led by the United States and by France, and with an explicit mandate from the United Nations Security Council, Syria has gotten the message loud and clear that it is not welcome in Lebanon.

The Syrian regime has withdrawn its decades-long military presence. And at the end of this month, the Lebanese people will go to the polls and set a new course of action. But we cannot rest. Syria must also remove its intelligence forces and allow the Lebanese people to be free. To be sure, a vital source of inspiration for all of these reformers comes from the people of Iraq, who defied threats of murder to vote in free elections in January.

Τα συριακά στρατεύματα αποσύρθηκαν από τον Λίβανο στις 30 Απριλίου του 2005. Η ομιλία γίνεται έναν μηνά μετά, στα τέλη Μαΐου. Τον Ιούλιο του 2006, έναν περίπου χρόνο μετά από την ομιλία της Condoleezza Rice, ξεκινά ο πόλεμος στο Λίβανο ανάμεσα στους «επικρατούντες ή θριαμβεύοντες υπό τον Θεό» ή τους υποστηριζόμενους από Αυτόν (Yisrā'el) και το «κόμμα του Θεού» (Ḥizbu 'llāh).

Οι Ισραηλινοί ισχυρίστηκαν πως δεν ηττήθηκαν. Οι της Χεζμπολά ισχυρίστηκαν πως οι Ισραηλινοί ηττήθηκαν. Δεν ξέρω αν ηττήθηκαν ή όχι οι Ισραηλινοί, ούτε με ενδιαφέρει. Ξέρω πως σοκαρίστηκαν. Και το κυριότερο: δεν κατάφεραν να φέρουν εις πέρας τους στόχους που είχαν, τα ''objectives'' που λέμε.

Αυτά, σε βάθος χρόνου, ήταν η αποδυνάμωση ή το ξεδόντιασμα των δυνάμεων της Χεζμπολά στο Λίβανο, έπειτα η απομόνωση του καθεστώτος Άσσαντ (αφού θα είχαν αλλάξει οι συσχετισμοί στον Λίβανο) και η πτώση του, μετά η «επίλυση του Παλαιστινιακού», και τέλος, η ολοκληρωτική απομόνωση του Ιράν στην περιοχή (προκειμένου μέσω εξωτερικής πίεσης, περικύκλωσης από Ιράκ και Αφγανιστάν και εσωτερικής αποσταθεροποίησης, να υπάρξει αλλαγή καθεστώτος στο Ιράν). Όλα αυτά φυσικά οι Ιράνοι -οι οποίοι δεν είναι ούτε Άραβες ούτε Τούρκοι σουνίτες- τα γνώριζαν, και όχι μόνο δεν επέτρεψαν να συμβούν, αλλά τα ανέστρεψαν και τα γύρισαν μπούμερανγκ κιόλας. Έβαλαν φρένο στο Λίβανο, μπήκαν για τα καλά στο Ιράκ και το Αφγανιστάν, επέκτειναν την επιρροή τους στον Κόλπο και το νότιο Ιράκ, ενώ προσπάθησαν να ασκήσουν επιρροή και στην Ιορδανία. Εάν μπορούσα να περιγράψω με μια αδέξια φράση την μέθοδο με την οποία κινούνται οι Ιράνοι θα την περιέγραφα ως εξής: «η καλύτερη άμυνα είναι η απομακρυσμένη προκεχωρημένη επιρροή ή/και επίθεση, η κάλυψη των κενών και η διαχείριση τους χάους που δημιουργεί ο εχθρός μεσώ των λαθών του ή ηθελημένα».

Ο πόλεμος στον Λίβανο το 2006 διεξήχθη με την έμμεση βοήθεια της Συρίας. Επίσης ήταν μια σύγκρουση δια αντιπροσώπων (proxy conflict) ανάμεσα στο Ισραήλ και το Ιράν. Οι Ιράνοι ήθελαν να σταματήσει μια τέτοια προσπάθεια εν τη γενέσει της. Την σταμάτησαν στο Λίβανο και ξεφύτρωσε στην Συρία (και από εκεί στο Κουρδιστάν κ.ο.κ). Μετά τους Άραβες σιίτες στο Λίβανο εναντίον των Ισραηλινών, ήρθαν οι Άραβες σουνίτες στη Συρία εναντίον των σιιτών (και έτσι ο πόλεμος απέκτησε ενδο-μουσουλμανική χροιά). Ο πόλεμος στη Συρία, από την σκοπιά του άξονα Τεχεράνη, Δαμασκός, Βηρυτός, αποτελεί συνέχεια του πολέμου στο Λίβανο. Ωστόσο το ζήτημα δεν είναι μονοδιάστατο και δεν σχετίζεται απλά και μόνον με το Ισραήλ, ενώ σχετίζεται απόλυτα με το Ιράν. Έτσι οι Άραβες του Κόλπου μπήκαν στο παιχνίδι λόγω της ανησυχίας τους για την επιρροή που ασκεί το Ιράν στο νότιο Ιράκ (και γενικότερα στην περιοχή), και οδηγηθήκαμε στην προσπάθεια αφαίρεσης της Συρίας (μέσω κατακερματισμού ή διαλύσεως της) από τον άξονα Ιράν, νότιο Ιράκ, Συρία, νότιος Λίβανος (όλο αυτό οι σιίτες το ονομάζουν «άξονα της αντίστασης»).

Όταν η επίτευξη ενός στόχου δεν γίνεται δυνατή μέσω «δημοκρατίας», δηλαδή μέσω επαναστάσεων ή εξεγέρσεων, επιτυγχάνεται μέσω πραξικοπημάτων, και όταν δεν επιτυγχάνεται μέσω πραξικοπημάτων, επιτυγχάνεται μέσω πολέμου (ενός άγριου υπο-κρατικού διεθνοποιημένου πόλεμου δια αντιπροσώπων). Όταν αποτυγχάνουν τα πολιτικά μέσα, έρχονται τα ενδο-εθνικά στρατιωτικά μέσα (δικτατορία). Και όταν αποτυγχάνουν και αυτά, έρχεται πόλεμος (αυτό αποτελεί ένα γενικό σχήμα που μπορεί να έχει εφαρμογή τόσο στην Αίγυπτο ή/και την Τουρκία, όσο στην Συρία ή/και το Ιράκ). Τα πολιτικά μέσα στη Συρία ξεκίνησαν ήδη από το 2006 και μέσω της προσπάθειας ανάπτυξης καλών διακρατικών σχέσεων ανάμεσα στην Συρία και την Τουρκία και ορισμένες αραβικές χώρες του Κόλπου (μέχρι την έναρξη της ένοπλης εξέγερσης είχε επέλθει σε όχι αμελητέο βαθμό η πρόσδεση της Συρίας στο τουρκικό άρμα). Στόχος ήταν η αφαίρεση της Συρίας από τον άξονα Ιράν, Συρία, νότιος Λίβανος. Πλέον, και μετά από την πρόσφατη επίσκεψη Κινέζων και Ινδών αξιωματούχων, το καθεστώς Άσσαντ δεν μπορεί να θεωρηθεί απομονωμένο και το όλο ζήτημα διεθνοποιείται.

Τα ''objectives'' των «Πολύχρωμων Επαναστάσεων» και των επαναστάσεων ή εξεγέρσεων της «Αραβικής Άνοιξης», από την σκοπιά των Ηνωμένων Πολιτειών, ήταν η επιβολή καθεστώτων θετικά προσκείμενων και γεωπολιτικά προσανατολισμένων προς την Ουάσινγκτον (και εν πολλοίς ελεγχόμενων από αυτήν) στην πρώην ρωσική-σοβιετική σφαίρα επιρροής στις περιοχές της ανατολικής Ευρώπης, του Καυκάσου και της κεντρικής Ασίας (φτάνοντας εν δυνάμει μέχρι την Κίνα) και στην μουσουλμανική σφαίρα στην περιοχή της βόρειας Αφρικής και της Μέσης Ανατολής (MENA). Τελικός στόχος εκείνη την περίοδο ήταν, μέσω απομόνωσης και αποσταθεροποίησης, η αλλαγή, δηλαδή η ανατροπή, καθεστώτος (regime change) στην Ρωσία και το Ιράν. Και φυσικά ο έλεγχος της κεντρικής Ασίας.


Σημειώσεις
[-] Remarks at the American Israel Public Affairs Committee's Annual Policy Conference - Secretary Condoleezza Rice, Washington, DC (May 23, 2005)

[-] Δεν νομίζω πως υπάρχουν πολλοί που ακόμη πιστεύουν σε ''regime change'' στην Μόσχα. Για την Τεχεράνη το ζήτημα παραμένει, αν και η προσπάθεια κοινωνικοποίησης του Ιράν στο διεθνές σύστημα μέσω της συμφωνίας P5+1, θα μπορούσε να αποτελέσει την αρχή μιας διαφορετικής πορείας.

[-] Στα πλαίσια της πρώην ρωσικής-σοβιετικής σφαίρας επιρροής στις περιοχές του Καυκάσου και της κεντρικής Ασίας, κομβικός ρόλος είχε ανατεθεί στην Τουρκία και το κατασκευασθέν τουρκογενές Ισλάμ του Γκιουλέν. Ο ρόλος που είχε ανατεθεί στην Τουρκία, σε επίπεδο εθνικού κράτους, ήταν αυτός μιας πιο μεγάλης και πιο ισχυρής Πολωνίας του Νότου, ενώ σε υπερ-εθνικό μουσουλμανικό επίπεδο, ήταν αυτός ενός «μετριοπαθούς Ισλάμ» γεωπολιτικά προσανατολισμένου προς τα συμφέροντα των Ηνωμένων Πολιτειών της Αμερικής (Γκιουλέν), το οποίο θα ήταν χρήσιμο για όλη την περιφέρεια που ξεκινά από τα Βαλκάνια και μέσω του Καυκάσου και της κεντρικής Ασίας καταλήγει στις εσχατίες της Κίνας (ο Ερντογάν είχε κάνει παλαιότερα δηλώσεις ενάντια στην Κίνα με αφορμή τους Ουιγούρους). Για δικούς της λόγους, η Τουρκία του Ερντογάν δεν επιτέλεσε τον -καθορισμένο από την Ουάσινγκτον- ρόλο της όλα αυτά τα χρόνια (ή τον επιτέλεσε μερικώς).

[-] Η Συρία και το Ιράκ ζουν την «γιουγκοσλαβικοποίηση», την βοσνιοποίηση ή/και κοσοβοποίηση τους, σε πιο μεγεθυμένη, διεθνοποιημένη και πολωμένη κλίμακα. Οι κατά τόπους ομάδες των Κούρδων (οι οποίες δεν έχουν ενιαίο και κοινό προσανατολισμό), ελπίζω να μην γίνουν πρώτη ύλη στην κιμαδομηχάνη όσων επιδιώκουν την βαλκανοποίηση της υφηλίου -στην συγκεκριμένη περίπτωση της Μέσης Ανατολής- και την καλλιέργεια της ελεγχόμενης αναρχίας, ως άλλοθι ασκήσεως της.

[-] Joseph Massad - The 'Arab Spring' and other American seasons / Marc Lynch - "Obama's 'Arab Spring'?"

[-] Το 2009 είχαμε διαδηλώσεις και στο Ιράν υπό το «Πράσινο Κίνημα».

[-] Στις Η.Π.Α, όταν λένε «δημοκρατία» εννοούν ή/και προϋποθέτουν εσφαλμένα ορισμένα πράγματα. Πρώτον, καθεστώς γεωπολιτικά προσανατολισμένο προς τις Η.Π.Α (και εν πολλοίς ελεγχόμενο από αυτές) και δεύτερον, λιμπεραλισμό ή «φιλελευθερισμό». Έχω αναφερθεί σε προηγούμενο σημείωμα στις εσφαλμένες αυτές αμερικανικές αντιλήψεις και προϋποθέσεις και γιατί η μαζική συμμετοχή στα πολιτικά και κοινωνικά συστήματα του μουσουλμανικού κόσμου δεν οδηγεί στις εικόνες ενός «δημοκρατικού» μέλλοντος όπως το φαντασιώνονται ορισμένοι.