5 Αυγούστου 2014

Η «κοινοβουλευτική δημοκρατία» και το τσαντόρ.


.~`~.
Η «κοινοβουλευτική δημοκρατία» και το τσαντόρ

Αν μια διαδικασία «δημοκρατικοποίησης» καταργήση το τσαρτάρι (τσαντόρ) στις γυναίκες του ισλαμικού κόσμου, με τι θα το αντικαταστήση;...
Η θρησκευτική ανοχή του Ισλάμ, η διατηρήσασα μικροτάτες θρησκευτικές μειονότητες επί χιλιάδες χρόνια, αντιπαραβάλλεται χωρίς προσχήματα προς τα μερικά εκατομμύρια μωαμεθανών εργατών της δυτικής Ευρώπης και η «δημοκρατία» διαφημίζεται ως προϊόν εξαγωγής περί του οποίου οι άλλοι δεν έχουν ιδέα. Κατά τους ίδιους τρόπους φυσικά όπως π.χ. μετά τα πρώτα μεταπολεμικά χρόνια, όπου στον Περσικό Κόλπο εγκαθίσταντο τα μεσαιωνικά εμιράτα με την εντολή να ιδρύσουν σχολές χορού και μπαλλέτου, οι οποίες εν συνεχεία επροβάλλοντο από τα μαζικά μέσα ενημέρωσης ως ύπατες αποδείξεις «δημοκρατίας» (εν αντιθέσει προς τα «δικτατορικά» καθεστώτα του Νάσερ με το Σουέζ ή του Μωσαντέκ με την κρατικοποίηση των πετρελαίων στην Περσία...).
Βεβαίως η ιδέα της πλήρους πολιτιστικής «κλειστότητας» υπήρξε και κοινωνιολογικός απαραίτητη στα πλαίσια της βιομηχανικής παραγωγής. Οι εργαζόμενες μάζες έπρεπε να μένουν προσκολλημένες μιας όσο το δυνατόν πιο «κλειστής Ευρώπης», για να μπορούν να κατευθύνωνται στην παραγωγή. Έπρεπε να πεισθούν ότι δημοκρατία ήταν μόνο το προσφερόμενο...
Αυτό φαίνεται ειδικά στην περί «εχθρού» εικόνα που καλλιεργεί η «Ευρώπη» έναντι του Ισλάμ και η οποία με απλά λόγια λέει: ναι μεν το Ισλάμ είναι βασικός παράγων για την ύπαρξη της δυτικής παραγωγής (όχι μόνο για το πετρέλαιο, όπως θα ιδούμε), αλλά ουδεμία αντίληψη ιστορικής προοπτικής μετ' αυτού υπάρχει. Αν ξαφνικά «ανεκαλύπτετο» ότι η ενσωμάτωση του Ισλάμ στην παραγωγή θα έφερνε μείζονα δυνατότητα αναπτύξεως γι' αυτή, ουδεμία θεωρία ή άποψη υπάρχει περί του βαθμού και του τρόπου που κάτι τέτοιο θα ήταν δυνατό να γίνη. Ότι βέβαια το Ισλάμ απορρίπτει ριζικά την πολιτική φιλοσοφία της Δύσης - και ιδιαίτερα της «δημοκρατίας» -, όπως επίσης και τον τρόπο της δυτικής βιομηχανικής παραγωγής, είναι γεγονός. Αυτό όμως η «Ευρώπη» δεν το βλέπει σαν κάτι υπέρ του δικού της συστήματος παραγωγής, αλλά σίγουρη για την «αποτελεσματικότητα» των τρόπων του παρελθόντος, το διοχετεύει στην κοινή συνείδηση σαν «κίνδυνο», χωρίς ειδικώτερες χρεώσεις ούτε των πολιτικών ούτε των «ειδικών» της «πολιτικής θεωρίας». Ότι τουλάχιστον - από τις σταυροφορίες κι εδώ - «ευρωπαϊκή ιστορία» χωρίς τον συνυπολογισμό του Ισλάμ είναι αδύνατο να κατανοηθή, παραμένει για την μέση κοινή συνείδηση του Ευρωπαίου ένας ύποπτος αφορισμός...
Οί ιστοριογραφικές απλοποιήσεις του ιμπεριαλιστικού παρελθόντος έχουν φυσικά κατ' ανάγκην τήν αρνητική τους επίδραση στην λειτουργία τών διεθνών οργανισμών σήμερα, ίδια δέ στην προοπτική αναπτύξεως τών πολυεθνικών (κατά τήν κυριολεκτικήν σημασία του ορού), οπως είπαμε στην αρχη. Η βασική δυσκολία έγκειται στο γεγονός, οτι για πολλές περιοχές τού κόσμου (Βαλκάνια, Καύκασος, Μαύρη Θάλασσα, Μέση Ανατολή κ.ά) ο πολυεθνικός τρόπος διοικήσεως είναι μιά κεκτημένη καί γνωστή εμπειρία του παρελθόντος, ενώ για την Ευρώπη μόνο μεταπολεμικά προέκυψε κατά θεωρίαν σάν κατάσταση ανάγκης. Καί επειδή ακριβώς προέκυψε σάν τέτοια, και μάλιστα μόνο επί οικονομικής βάσεως κατ' άρχην, δέν βρέθηκε με αρχές δικαίου πού να ανταποκρίνωνται στίς καταστάσεις πού διαμορφώνει ένα τέτοιο σύστημα διοικήσεως, όπως π.χ. ο Regionalismus όπως θα δουμε πιό κάτω. Οι αρχές δικαίού ήσαν αυτές πού δημιούργησε η ιστορία του «εθνικού κράτους», μεμιγμένες με γενικής φύσεως ιδεολογήματα τύπου «δημοκρατίας» και «αυτοδιαθέσεως τών λαών», με τα οποία επεδιώχθηκε να στηριχθή η «Κοινωνία τών Εθνών» στόν μεσοπόλεμο. Αρχές που, η εφαρμογή τους σήμερα δημιουργεί περισσότερα προβληματα τών όσων προτίθεται νά λύση. Θα τα άναλύσωμε στο συγκεκριμένο παράδειγμα του ερωτήματός μας, στήν σχέση δηλαδη «κοινοβουλευτικής δημοκρατίας» και τσαντόρ. Και θα ζητήσωμε τήν παραλληλία μεταξύ πραγματικότητος καί νοημάτων:
Το τσαντόρ αφήνει στις γυναίκες του ισλαμικού κόσμου ελεύθερα τα μάτια. Τι ειναι όμως τα μάτιά; Η ένδυμασία τών άρχαίων άφηνε ελεύθερο μόνο το κεφάλι, μιά και γιά την δουλειά πού θέλει έλευθερα μέλη είχαν τούς δούλους. Ο Χριστιανισμός, που εκράτησε την μόδα της αρχαίας ενδυμασίας γιά τούς παπάδες, εκάλυψε και το κεφάλι, αφήνοντας ελεύθερο μόνο το πρόσωπο, αφού αυτό θα είχε σαν «νόημα» να πραγματοποιήση. Και στο πρόσωπο βέβαια τόν κύριο ρόλο τόν παίζούν τά μάτια πού είναι οι «πύλες» του ανθρώπου πρός τόν «κόσμο τής ψυχής». Ο ρόλος τών ματιών στήν βυζαντινή είκονογραφία είναι γνωστός. Τό μόνο πού διατηρεί μιάν νατουραλιστική έννοια στίς είκονες ειναι τα ματια, τα οποία είδικά στό πρόσωπο του Χριστού και της Παναγίας είναι τεράστια και συγκεντρώνουν όλην τήν ένταση. Επίσης ένα πράγμα λιγώτερο γνωστό είναι τό γεγονός πού συναντά κανείς σέ χριστιανικά μοναστήρια ή έκκλησίες τών Βαλκανίων: στά φρέσκα καί τά ψηφιδωτά, τα μάτια τών άγίων (μόνον αυτά καί τίποτε αλλο απο τήν ζωγραφιά) είναι κατεστραμμένα. Οι δύο θρησκείες στά Βαλκάνια συνεχίζούν την αντιμαχία τούς από τούς αρχαίους ελληνιστικούς χρόνούς, πού δέν όφείλεται σέ καμμιά τούρκική κατάκτηση άλλά στήν κοινή ιστορική καταγωγή τών δύο θρησκειών. Καί γιά τους μωαμεθανούς, συνεπώς, αρκεί να καταστραφούν τά μάτια μόνο, για να χάση το νόημα της όλη η εικόνα. Τα μάτια παίζούν κι' έδώ τον ίδιο ρόλο, όπως και στόν Χριστιανισμό.
Ο προφήτης Μωάμεθ είναι και στο σημείο τούτο πολύ ρηξικέλευθος και μοντέρνος και συνοψίζει όλη τήν ηθική φιλοσοφία τών προηγούμένων αιώνων σε μιάν απλή πρακτική αρχή:
ο πιστός του Ισλάμ απαγορεύεται να ιδή τήν γυναίκα σάν σεξουαλικό εργαλείο ή άλλως πως, αλλά μόνο σαν πρόσωπο «ισότιμον» και «ισοδύναμον».
Για τον σκοπό αυτό δέν του χρειάζονται παρά μόνο τα μάτια της. Αν από τις «πύλες» αυτές «γνωρίση την ψυχή» της και υπάρξη η συνεννόηση ώς προσώπου πρός πρόσωπο, τοτε τα υπολοιπα έπονται. Την μόνη επαφή μεταξύ ανδρός και γυναικός που επιτρέπει το τσαντορ είναι αναγκαστικά εκείνη της ίσου πρός ίσον του προσώπου...
ḥijāb
Ας έλθωμε τώρα στην περίπτωση ενός κοινοβουλίου στην Βοσνία-Ερζεγοβίνη που λειτουργεί κατά τούς νόμους της σύγχρονης κοινοβουλευτικής δημοκρατίας. Οι άνθρωποι εκεί είναι μισοί χριστιανοί (καθολικοί κι' όρθόδοξοι) καί μισοί περίπου μωαμεθανοί. Και πρόκειται βεβαία περί αυτοχθόνων Σλάβων, ήγουν περί της ίδιας φυλής όπως και στην περιπτωση των Αλβανών, και όχι περί διαφορετικών «εθνοτήτων» όπως διαβάζει κανένας στα συνθήματα των εφημερίδων. Οι χριστιανοί λοιπόν βουλευτές του κοινοβουλίου αυτού εισηγούνται κάποια στιγμή την ψήφιση νομοσχεδίου περί «φεμινισμού» καί «χειραφετήσεως της γυναικός». Τι να ψηφίση όμως ο μωαμεθανός βουλευτής αφού ο σκοπός του νομοσχεδίου είναι η βασική προϋποθετική αρχή όλης τής δικής του ιδεολογίας; Δεν ισοδυναμεί η θετική ψήφος του με έμμεση παραδοχή, ότι οι αρχές τής θρησκείας πού πιστεύει είναι λαθεμένες; Δέν λειτουργεί έν προκειμένω η κοινοβουλευτική δημοκρατία εις βάρος ενός ανθρώπινου δικαιώματός του (εκείνου της ελευθερίας τής θρησκευτικής συνειδήσεως); Αυτό πού θέλει το κοινοβούλιο, γι' αυτόν είναι έκ γενετής δεδομένο.
Αναφέραμε βέβαια το παράδειγμα αυτό, επειδή μάς απασχολεί η διακρίβωση τών νοημάτων καί όχι για την κατά πράξη εξακρίβωση κατά πόσο ή γυναίκα στο Ισλάμ, ή στίς κοινοβουλευτικές κοινωνίες τών συνταγματικών κατοχυρώσεων, είναι κοινωνικώς ή άλλως πως ίση μέ τόν άνδρα. Το θέμα τής πραγματικής ισότητας είναι θέμα ιστορικών δεδομένων και κοινωνικής οργανώσεως, συνεπώς όχι θέμα θεωρητικού διαλόγού. Και στις δυτικές κοινωνίες η ισότητα μεταξύ ανδρών και γυναικών είναι νομική ισότιμα μόνο, δηλαδή ισότητα γιά τήν παραγωγή. Γιά να θυμηθούμε και λίγο τόν Αριστοτέλη, «διττόν τό ίσον και κατ' άριθμόν και κατ' άξίαν». Θελήσαμε μόνο δι' ενός παραδείγματος να δείξωμε - και το παράδειγμα μπορεί να πολλαπλασιασθή ικανώς - ότι η ιδέα των «προοδευτικών θεσμών» είναι δυνατόν να προσκρούη σε ουσιώδους σημασίας ιδεολογικές αντιφάσεις στην πράξη, δηλ. ότι η πράξη του παρελθόντος είναι ενίοτε οριακώς μοντέρνα. Πολύ περισσότερο, διότι πολλά σύγχρονα κράτη εφτιάχτηκαν τέτοια, ώστε ούτε καμμίαν έννοια κοινοβουλευτικής δημοκρατίας να μπορούν να πραγματοποιήσουν, ούτε κάποιαν αντίστοιχη «ανθρωπίνων δικαιωμάτων» να μπορούν να κατοχυρώσουν. Οι καταστάσεις αυτές αποτελούν αποδεδειγμένες βεβαιότητες στό συλλογικό υποσυνείδητο πολλών λαών σήμερα, ιδιαίτερα δε εκείνων τών Βαλκανίων πού έκράτησαν μεταπολεμικώς, μαζί με την ανατολική Ευρώπη, ολόκληρο το βάρος τών πολιτικών συνεπειών του Ψυχρού πολέμου. Η Γιουγκοσλαβία κατ' έξοχήν...
Σημειώνοντας τις διαφορές αυτές δέν διατυπούμε κριτήρια πολιτιστικών συγκρίσεων, διότι τέτοια τελικώς δέν υπάρχουν. Αναφερόμαστε απλώς σε παράγοντες που έχουν ήδη άρχισει προ πολλού να παίζουν ένα μεγαλύτερο ρόλο στις πολιτικές διαχειρίσεις των καιρών μας. Και όσο η ανάπτυξη της παραγωγής θα προχωρή καί η πολιτική θά έχη άνάγκη άπό όλο καί πιό ένιαία μέτρα επί πλανητικού επιπέδου, τόσο οι παράγοντες αυτοί θα παίζουν και μεγαλύτερο ρόλο.
Όταν ο Ντοστογιέφσκυ βάζη στο στόμα του στάρετς Ζωσιμά λόγια σαν έτούτα:
«Είσαι ανθρωπος με σπουδαία θέση, είσαι πλούσιος, είσαι έξυπνος καί ταλαντούχος - μακάρι νά είσαι πάντα έτσι και να σε ευλογή ο Θεός. Σε υπολήπτομαι, ξέρω όμως ώστόσο πως κι' εγώ άνθρωπος είμαι. Και ακριβώς γι' αυτό, γιατί σε σέβομαι χωρίς να σε φθονώ, σου αποδεικνύω την έννοια της δικής μου ανθρώπινης αξιοπρέπειας»,
δέν διατυπώνει χριστιανικές αρχές αλλά δόγματα πολιτικής φιλοσοφίας. Μιάς φιλοσοφίας που έχει άμεση σχέση με τις πολιτικές καταστάσεις τών καιρών μας. Τυχαίο δέν είναι ότι τούτα τα λόγια έρχονται να τονίσουν την απλότητά τους ύστερα από τρείς σελίδες καταλυτικής κριτικής για την θεωρία του «Laisser faire» καί του «Enrichissez-vous»:
«Ο σύγχρονος κόσμος διεκήρυξε την ελευθερία... και λεει: "Έχεις ανάγκες, ικανοποιήσε τες λοιπόν, αφού έχεις τα ιδια δικαιώματα όπως οι ευϋπόληπτοι και πλούσιοι άνθρωποι. Καθόλου μη διστάζεις να τις ικανοποιής, μόνο βρές τρόπο να τις πολλαπλασιάζης". Αυτό είναι το σύγχρονο μάθημα του κόσμου και σ' αυτό βλέπει κανείς την έλευθερία. Και ποιό είναι το άποτέλεσμα αυτού του δικαιώματος γιά επαύξηση των αναγκών; Γιά τους μέν πλούσιούς η μοναξιά και ο πνευματικός θάνατος και γιά τους φτωχούς ο φόνος καί η δολοφονία. Γιατί δικαιώματα τελικώς τους εδόθηκαν, κανένας όμως δέν τους είπε και τον τρόπο να ικανοποιήσουν τίς άνάγκες τους...».
Αυτά τά λόγια στόν Ντοστογιέφσκυ δέν είναι εκμυστηρεύσεις προσωπικής βιοθεωρίας αλλά διακηρύξεις πολιτικές. Είναι οι πολιτικές αρχές ενός κόσμου, που άν είχε υίοθετήσει θεωρήματα σαν τα παραπάνω, μέσα στά κοινωνικά δεδομένα της πανσπερμίας και του πολυφυλετισμού, θα είχε οδηγηθή στο μόνιμο χάος. Κατά ποιά λογική, το καταλαβαίνουμε καλά αναλογιζόμενοι μόνο τις βαρύτατες φθορές που έφεραν οι άρχές αυτές του «φιλελευθερισμού» στην ιδια την δυτική Ευρώπη διά τών πολέμων. Αλλά καί πάλι, τα ευρωπαϊκα έθνη υπήρξαν λιγα και συγκεκριμενα. Η «αόρατος χείρ» του Ανταμ Σμίθ και το «Enrichissez-vous» μπορούσαν να βρούν ένα μέτρο εσωτερικής ισορροπίας δια της εξωτερικής επεκτάσεως. Σε αχανείς όμως χώρους πολυφυλετισμού και πολυεθνίας, όπου οι ισορροπήσεις εξουσιών αποτελούσαν μια διαρκή και λεπτεπίλεπτη τέχνη, ποιός θα μπορούσε να αποικιοκρατήση ποιόν;
Όπως παρατηρεί ο F. Braudel, βασικά οι χώροι της Ασίας και Μέσης Ανατολής εκατακτήθηκαν μόνοι τους. Αν μια χούφτα Ευρωπαίοι κατάφεραν να κατακτήσουν την Ινδία, την Κίνα ή την Οθωμανική Αυτοκρατορία, αυτό δε συνέβη λόγω κάποιας αριθμητικής ή πολεμικής υπεροχής. Η βιομηχανία ατσαλιού και η ναυπηγική στήν Ινδία ηταν πολύ πιο προηγμενες απ ο,τι ηταν στην Ευρώπη τον 16ον και τον 17ον αιωνα. Και ξέρομε έπίσης ότι ένας άπό τούς πρώτούς μονάρχες πού εχρησιμοποιησε κανονια γιά πολεμικούς σκοπούς ήταν ό Μωάμεθ ό κατακτητής. Δέν ήταν συνεπώς η υλική δύναμη πού κατεβαλε χώρους με απειρως περισσότερη πληθυσμιακή υπεροχη απο τούς ευρωπαϊκούς. Ηταν άκριβως, διότι διά τής ξένης παρουσίας έβλάβησαν οί λεπτεπίλεπτοι τρόποι διοικήσεως πού είχαν. Ο Βraudel συνιστά σαν απολύτως αναγκαία σήμερα την μελέτη αυτών τών τρόπων όπως αναλύονται άπό τούς ίδίους τούς διανοούμένους των χωρών (στούς όποίους μονίμως προσφεύγει καί πολλές φορές έπαινεί), προκειμένού νά άποκτηθή μιά ακριβέστερη αντίληψη περί του παρελθόντος. Μιά αντίληψη δηλαδή απολύτως απαραίτητη γιά τίς όποιεσδήποτε υπερεθνικές διαχειρίσεις των καιρών μας. Πολλοί «ειδικοί» σήμερα απορούν (άλλά δέν μπορούν νά δώσούν απάντηση, καταφεύγοντας έτσι σέ καταστροφικής φύσεως επινοήματα) επειδή ή πατροπαράδοτη προσφυγή στα ταμεια και τα «δάνεια» είναι ανίκανη νά δωση λύσεις στά έθνικά προβλήματα τών Βαλκανίων, της πρώην Σοβιετικής Ενώσεως καί της Μέσης Ανατολής. Οι απορίες αυτές - πού αποτελούν γενική κατάσταση και επιβάλλουν στους «ειδικούς» την εκ προνοίας σιωπή - ειναι και η πλήρης άπόδειξη περι της ουσιαστικής αγνωσίας πού επικρατεί στη μεση κοινή συνείδηση περί του περιεχομένου άλλων πολιτιστικών χώρων, όσο κοντά κι αν βρισκωνται αυτοί στήν ευρωπαϊκή ήπειρο. Κι' αυτό όπως είπαμε όχι τυχαία: προκειμένου να προσανατολισθή ό κόσμος αποκλειστικά στήν παραγωγή, έπρεπε νά κλεισθή αεροστεγώς σε ενα ιδεολογικο οικοδομημα που να μήν έπιτρέπη πουθενά τήν διαρροή. Παντού, όπου καί άν κύτταζε κανείς, έπρεπε νά βλέπη τό σύνθημα «δυτικές άξίες», όλων τών υπολοίπων πεταμένων σ' έναν κάλαθο άχρήστων υπό τήν όνομασία «ανατολικός δεσποτισμός» του Μοντεσκιέ... Αυτά όλα, όπως καλύτερα θά ιδουμε πιό κάτω, έδωσαν βέβαια τό παγκόσμιο αγαθό τής τεχνολογίας, από τήν άλλη μεριά όμως, σιγά-σιγά καί μέ τόν χρόνο ωδήγησαν σέ μιά κατάσταση ουσιαστικης άγνωσίας όλων τών άλλων πολιτιστικών κόσμων.
---------------------------------------------------------------
Πέρσης; Πέρσης; Εκπληκτικό! Μα, πως μπορεί κανείς να είναι Πέρσης;
Ένας Ευρωπαίος που τον έλεγαν
Charles-Louis de Secondat, baron de La Brède et de Montesquieu
---------------------------------------------------------------
Μέσα στίς ιμπεριαλιστικές μεθόδούς του παρελθόντος η τέτοια γνώση ήταν πολλαπλώς περιττή (καί γιά τις συνθήκες τής δυτικοευρωπαϊκής παραγωγής ισως καί επιβλαβής), σήμερα όμως είναι ό παράγοντας πού προσημειώνει αρνητικά τήν όποια συμμετοχή τής δυτικής Ευρώπης (δηλαδή τής Ευρώπης τών Βρυξελλών) στίς υπερεθνικές διαχειρίσεις τών καιρών μας. Δηλαδή, όσο μεγαλύτερη είναι η πολιτική συμμετοχή τής Ευρώπης σ' αυτές, τόσο πιό πολύ αυτές θά δυσκολεύουν. Η ιδεολογία τής συλλογικής συνειδήσεως τής Ευρώπης είναι στίς μέρες μας μια και μόνη: οτι οι «φτωχοί» του κοσμου τούτου εποφθαλμιούν τά υλικά αγαθά τής Ευρώπης - άρα πάσα πολιτική διαχείριση πρέπει νά ξεκινά άπό τό (πλήρως λαθεμένο) αξίωμα τούτο. Τό αξίωμα όμως αυτό δέν επιτρέπει κατ' ουσίαν τήν άσκηση καμμιάς πολιτικής του σήμερα, διότι απλούστατα δέν είναι παρά η πρακτική σύνοψη τών φιλοσοφικών απόψεων του Τζών Λώκ κατά τόν 17ον αίώνα. Θα το ιδούμε παρακάτω. Σημασία έχει, ότι μέ τίς πίστες τούτες του συλλογικού υποσυνειδήτου τής Ευρώπης είναι φυσικό όχι μόνο νά εξανίσταται κανείς, επειδή τά «ταμεία» δέν επαρκούν γιά τήν λύση τών εθνικών προβλημάτων, άλλά βασικά νά μήν μπορή να υποδείξη κανένα άλλο είδος πολιτικής εκτός άπό τούς τοπικούς πολέμούς... Αλλά σ' αυτή τήν περίπτωση, ποιά μπορεί νά είναι ή κοσμοθεωρία λειτουργίας τών διεθνών όργανισμών;

Γεράσιμος Κακλαμάνης
To «Ανατολικό Ζήτημα» Σήμερα
Εκδ. Εικοστού Πρώτου
1998


.~`~.

- Το μέλλον της Ε.Ε, η Ανατολική Ευρώπη -η Ουκρανία- και τα Βαλκάνια, ο Huntington, ο Brzezinski και οι πλανητικές πολιτικές των Η.Π.Α. Τα «Ανθρώπινα δικαιώματα», η «σύγκρουση των πολιτισμών» και τα «Ευρασιατικά Βαλκάνια» ως βαλκανοποίηση της υφηλίου και καλλιέργεια της ελεγχόμενης αναρχίας. Η απόρριψη του διλήμματος μεταξύ πυρηνικού ολοκαυτώματος ή πολιτιστικής ανυπαρξίας - προς μιας νέα ιστορική σύνθεση που θα εναντιώνεται στις θεωρίες και τους υπολογισμούς γραφείου-εργαστηρίου.