22 Δεκεμβρίου 2013

Το πολιτισμικό υπόδειγμα και ο ανασχηματισμός της παγκόσμιας τάξης - μέρος α´.


.~`~.
Πρόλογος

Στις 3 Ιανουαρίου 1992 Ρώσοι και Αμερικανοί μελετητές συναντήθηκαν σε μια αίθουσα συνεδριάσεων ενός κυβερνητικού κτιρίου στη Μόσχα. Δυο εβδομάδες νωρίτερα η Σοβιετική Ένωση είχε πάψει να υπάρχει και η Ρωσική Ομοσπονδία έγινε ανεξάρτητη χώρα. Ως εκ τούτου, το άγαλμα του Λένιν που μέχρι πρότινος στόλιζε την αίθουσα είχε εξαφανιστεί. Στη θέση του τοποθετήθηκε η σημαία της Ρωσικής Ομοσπονδίας. Το μόνο πρόβλημα, όπως παρατήρησε ένας Αμερικανός, ήταν ότι η σημαία είχε τοποθετηθεί ανάποδα. Μόλις ενημερώθηκαν οι Ρώσοι, γρήγορα και διακριτικά διόρθωσαν το λάθος κατά τη διάρκεια του πρώτου διαλείμματος.
Στις 18 Απριλίου 1994 δύο χιλιάδες άτομα συγκεντρώθηκαν στο Σεράγεβο κρατώντας τις σημαίες της Σαουδικής Αραβίας και της Τουρκίας. Το γεγονός ότι κρατούσαν αυτές τις σημαίες και όχι των Ηνωμένων Εθνών, του ΝΑΤΟ ή των ΗΠΑ, δήλωνε ξεκάθαρα στον κόσμο ότι οι διαδηλωτές ταυτίζονταν με τους μουσουλμάνους. Δήλωνε ξεκάθαρα ποιους θεωρούν πραγματικούς φίλους τους.
Στις 16 Οκτωβρίου 1994 στο Λος Άντζελες 70.000 άνθρωποι ''μέσα σε μια θάλασσα από μεξικάνικες σημαίες'' πραγματοποίησαν πορεία διαμαρτυρίας για την Πρόταση 187, που αν ψηφιζόταν θα στερούσε πολλές κοινωνικές παροχές από παράνομους μετανάστες και τα παιδιά τους. Γιατί ''ενώ κρατούν τη μεξικάνικη σημαία, απαιτούν αυτή η χώρα να τους παρέχει δωρεάν εκπαίδευση;'' αναρωτήθηκαν ορισμένοι παρατηρητές. ''Θα έπρεπε να κρατούν την αμερικάνικη σημαία''. Πράγματι, δυο εβδομάδες αργότερα ακόμα περισσότεροι διαδηλωτές βγήκαν στους δρόμους κρατώντας την αμερικάνικη σημαία, ανάποδα όμως...
Η εποχή μετά το τέλος του ψυχρού πολέμου υπήρξε μάρτυρας πολλών δραματικών αλλαγών στην ταυτότητα των λαών καθώς και στα σύμβολα αυτής της ταυτότητας. Η παγκόσμια πολίτικη άρχισε να προσδιορίζεται εκ νέου λαμβάνοντας υπόψιν τα πολιτισμικά δεδομένα. Οι αναποδογυρισμένες σημαίες έγιναν σύμβολο της μεταβατικής περιόδου...
Στη μεταψυχροπολεμική εποχή οι σημαίες έχουν μεγάλη σημασία, όπως άλλωστε και άλλα σύμβολα πολιτισμικής ταυτότητας, όπως ο σταυρός, η ημισέληνος, ακόμα και τα κάλυπτρα κεφαλής. Η κουλτούρα και η πολιτισμική ταυτότητα έχουν μεγάλη σημασία για πολλούς ανθρώπους. Οι άνθρωποι ανακαλύπτουν νέες αλλά συχνά παλιές ταυτότητες, κρατούν νέες αλλά συχνά παλιές σημαίες, και πορεύονται σε πολέμους με νέους αλλά συχνά παλιούς εχθρούς.


.~`~.
I
Ένας πολυπολικός πολυπολιτισμικός κόσμος
α´
Με την είσοδο στη σύγχρονη εποχή, γύρω στο 1500 μ.Χ., η παγκόσμια πολιτική απέκτησε δύο διαστάσεις. Για παραπάνω από τετρακόσια χρόνια, τα εθνικά κράτη της Δύσης – η Βρετανία, η Γαλλία, η Ισπανία, η Αυστρία, η Πρωσία, η Γερμανία, οι Ηνωμένες Πολιτείες και άλλα – αποτελούσαν ένα πολυπολικό διεθνές σύστημα μέσα στο δυτικό πολιτισμό, ανταγωνίζονταν και πολεμούσαν μεταξύ τους. Ταυτόχρονα, τα δυτικά κράτη επεκτείνονταν, κατακτούσαν, αποίκιζαν ή επηρέαζαν αποφασιστικά περιοχές που άνηκαν σε κάθε άλλο πολιτισμό.
Κατά τη διάρκεια του ψυχρού πολέμου η παγκόσμια πολιτική έγινε διπολική και ο κόσμος χωρίστηκε σε τρία μέρη. Μια ομάδα κυρίως πλουσίων και δημοκρατικών κοινωνιών με επικεφαλής τις Ηνωμένες Πολιτείες, έλαβαν μέρος σε ένα ιδεολογικό, πολιτικό, οικονομικό, και μερικές φορές, στρατιωτικό ανταγωνισμό με μια ομάδα λίγο φτωχότερων κομμουνιστικών κοινωνιών με επικεφαλής τη Σοβιετική Ένωση. Κατά το μεγαλύτερο μέρος η σύγκρουση διεξήχθη στον Τρίτο Κόσμο, εκτός των δυο αυτών στρατοπέδων’ σε χώρες συχνά φτωχές, με πολιτική αστάθεια, που πρόσφατα είχαν αποκτήσει την ανεξαρτησία τους και ισχυρίζονταν ότι ήταν αδέσμευτες.
Στα τέλη της δεκαετίας του 1980 ο κομμουνιστικός κόσμος κατέρρευσε και μαζί του το ψυχροπολεμικό διεθνές σύστημα... Οι λαοί και τα έθνη προσπαθούν να απαντήσουν στο πιο βασικό ερώτημα που αντιμετωπίζουν οι άνθρωποι: Ποιοι είμαστε; Και απαντούν με τον τρόπο που παραδοσιακά συνήθιζαν να απαντούν οι άνθρωποι, κάνοντας δηλαδή αναφορά στα πράγματα που έχουν σημασία γι' αυτούς. Οι άνθρωποι ορίζουν τον εαυτό τους σε σχέση με τους προγόνους τους, τη θρησκεία, τη γλώσσα, την ιστορία, τις αξίες, τα έθιμα και τους θεσμούς. Ταυτίζονται με ομάδες που προσδιορίζονται με βάση την κουλτούρα: φυλές, εθνικές ομάδες, θρησκευτικές κοινότητες, έθνη και, σε ευρύτερο πεδίο, πολιτισμούς. Οι άνθρωποι χρησιμοποιούν την πολιτική όχι μόνο για να προωθούν τα συμφέροντα τους, αλλά επίσης για να ορίσουν την ταυτότητα τους. Γνωρίζουμε ποιοι είμαστε μόνο όταν γνωρίζουμε ποιοι δεν είμαστε και, συχνά, όταν ξέρουμε ποιους έχουμε εναντίον μας.

β´
Οι μη δυτικές κοινωνίες, ειδικά στην Ανατολική Ασία, αναπτύσσουν τον οικονομικό τους πλούτο και δημιουργούν τη βάση για ενισχυμένη στρατιωτική δύναμη και πολιτική επιρροή. Καθώς αυξάνονται η δύναμη τους και η αυτοπεποίθηση τους, οι μη δυτικές κοινωνίες επιβεβαιώνουν όλο και περισσότερο τις δικές τους πολιτιστικές αξίες και απορρίπτουν αυτές που τους ''επιβλήθηκαν'' από τη Δύση.
Το ''διεθνές σύστημα του 21ου αιώνα'', σχολίασε ο Χένρυ Κίσιντζερ, ''θα περιλαμβάνει τουλάχιστον έξι μεγάλες δυνάμεις, τις Ηνωμένες Πολιτείες, την Ευρώπη, την Κίνα, την Ιαπωνία, τη Ρωσία και πιθανώς την Ινδία, καθώς και μια πλειάδα μεσαίων και μικρών χωρών''. Οι έξι μεγάλες δυνάμεις του Κίσιντζερ ανήκουν σε πέντε πολύ διαφορετικούς πολιτισμούς' επιπλέον υπάρχουν σημαντικά ισλαμικά κράτη που η στρατηγική τους θέση, οι μεγάλοι πληθυσμοί τους ή και τα αποθέματα πετρελαίου που διαθέτουν καθιστούν βαρύνουσα τη σημασία τους για τις παγκόσμιες τοποθετήσεις...
Η αιματηρή σύγκρουση των φυλών στη Σομαλία δεν αποτελεί απειλή για μια ευρύτερη σύγκρουση. Η αιματηρή σύγκρουση των φυλών στη Ρουάντα έχει συνέπειες για την Ουγκάντα, το Ζαίρ και το Μπουρούντι αλλά όχι για άλλες χώρες. Οι αιματηρές συγκρούσεις των πολιτισμών, όμως, στη Βοσνία, τον Καύκασο, την Κεντρική Ασία ή το Κασμίρ μπορούν να μετατραπούν σε μεγαλύτερους πολέμους. Στη γιουγκοσλαβική σύγκρουση η Ρωσία προσέφερε διπλωματική υποστήριξη στους Σέρβους, ενώ η Σαουδική Αραβία, η Τουρκία, το Ιράν και η Λιβύη προσέφεραν χρήματα και όπλα στους Βόσνιους, όχι για λόγους ιδεολογίας ή πολιτικής ισχύος ή εξαιτίας οικονομικών συμφερόντων, αλλά για λόγους πολιτιστικής συγγένειας.
''Οι συγκρούσεις που σχετίζονται με την κουλτούρα'', παρατήρησε ο Βάκλαβ Χάβελ, ''αυξάνονται και είναι πιο επικίνδυνες σήμερα από οποιαδήποτε άλλη φορά στην ιστορία''. Ο Ζακ Ντελόρ συμφωνεί ότι ''οι μελλοντικές συγκρούσεις θα οφείλονται σε διαφορές κουλτούρας και όχι σε οικονομικούς ή ιδεολογικούς λόγους''. Και οι πιο επικίνδυνες πολιτιστικές συγκρούσεις είναι εκείνες που γίνονται κατά μήκος των ''συνοριακών γραμμών'' μεταξύ των πολιτισμών.


.~`~.
II
Διαχωριστική γραμμή και ενοποιητική δύναμη

Στο μεταψυχροπολεμικό κόσμο, η κουλτούρα αποτελεί ταυτόχρονα διαχωριστική γραμμή και ενοποιητική δύναμη. Άνθρωποι χωρισμένοι από την ιδεολογία αλλά ενωμένοι από την κουλτούρα, ενώνονται, όπως έκαναν, για παράδειγμα η πρώην Ανατολική και Δυτική Γερμανία και όπως αρχίζουν να κάνουν η Βόρεια και η Νότια Κορέα και η Κίνα με την Ταϊβάν και το Χονγκ Κονγκ. Κοινωνίες ενωμένες λόγω ιδεολογίας ή ιστορικών συνθηκών αλλά χωρισμένες πολιτισμικά, ή διαλύονται, όπως συνέβη με τη Σοβιετική Ένωση, τη Γιουγκοσλαβία και τη Βοσνία, ή υπόκεινται σε έντονες πιέσεις, όπως η Ουκρανία, η Νιγηρία, το Σουδάν, η Ινδία, η Σρι Λάνκα και πολλές άλλες χώρες. Οι χώρες με πολιτιστική συγγένεια συνεργάζονται οικονομικά και πολιτικά.
Οι διεθνείς οργανισμοί που στηρίζονται σε χώρες με κοινή πολιτιστική βάση, όπως η Ευρωπαϊκή Ένωση, είναι πολύ πιο επιτυχημένοι από τους οργανισμούς που προσπαθούν να υπερβούν τους πολιτισμούς. Για σαράντα πέντε χρόνια το Σιδηρούν Παραπέτασμα ήταν η κεντρική διαχωριστική γραμμή της Ευρώπης. Αυτή η γραμμή έχει μετατοπιστεί μερικές εκατοντάδες μίλια ανατολικά. Είναι, τώρα, η γραμμή που χωρίζει τους λαούς της δυτικής χριστιανοσύνης, από τη μια μεριά, από τους μουσουλμανικούς και ορθόδοξους λαούς, από την άλλη.
Οι φιλοσοφικές υποθέσεις, οι κυρίαρχες αξίες, οι κοινωνικές ανέσεις, τα έθιμα και η γενική άποψη για τη ζωή διαφέρουν σημαντικά μεταξύ των πολιτισμών. Η αναζωογόνηση της θρησκείας στις περισσότερες περιοχές του κόσμου ενισχύει αυτές τις πολιτιστικές διαφορές. Τα διαφορετικά είδη κουλτούρας αλλάζουν και η φύση της επιρροής τους στην πολιτική και την οικονομία διαφοροποιείται από περίοδο σε περίοδο. Παρόλα αυτά, οι βασικές διαφορές στην πολιτική και οικονομική ανάπτυξη μεταξύ των πολιτισμών βρίσκονται σαφώς στις διαφορές κουλτούρας. Για παράδειγμα, η οικονομική επιτυχία της Ανατολικής Ασίας πηγάζει από την κουλτούρα της περιοχής, όπως επίσης και οι δυσκολίες που αντιμετωπίζουν οι κοινωνίες της Ανατολικής Ασίας στη δημιουργία σταθερών, δημοκρατικών πολιτικών συστημάτων. Η ισλαμική κουλτούρα εξηγεί κατά μεγάλο μέρος την αποτυχία της δημοκρατίας στο μεγαλύτερο τμήμα του μουσουλμανικού κόσμου. Οι εξελίξεις στις μετακομμουνιστικές κοινωνίες της Ανατολικής Ευρώπης και της πρώην Σοβιετικής Ένωσης διαμορφώνονται από τις πολιτισμικές τους ταυτότητες. Οι κοινωνίες που έχουν δυτική χριστιανική κληρονομιά, αναπτύσσονται οικονομικά και ακολουθούν μια δημοκρατική πολιτική πορεία. Αντιθέτως, η προοπτική οικονομικής και πολιτικής ανάπτυξης στις ορθόδοξες χώρες είναι αμφίβολη, ενώ η προοπτική για τις μουσουλμανικές δημοκρατίες είναι ζοφερή.
Η Δύση είναι και θα παραμείνει για πολλά χρόνια ο ισχυρότερος πολιτισμός. Παρόλα αυτά, η δύναμη της σε σχέση με τους άλλους πολιτισμούς φθίνει. Καθώς η Δύση προσπαθεί να επιβεβαιώσει τις αξίες της και να προστατεύσει τα συμφέροντα της, οι μη δυτικές κοινωνίες έρχονται αντιμέτωπες με ένα δίλημμα. Μερικές επιχειρούν να μιμηθούν τη Δύση και και να συνταχθούν μαζί τής. Ενώ άλλες, κομφουκιανές και ισλαμικές, κοινωνίες επιχειρούν να επεκτείνουν την οικονομική και τη στρατιωτική τους δύναμη, για να αντισταθούν καί νά ''εξισορροπήσουν'' τη δύναμη της Δύσης. Συνεπώς, ο κεντρικός άξονας της μεταψυχροπολεμικής πολιτικής είναι η αλληλεπίδραση της δύναμης και κουλτούρας της Δύσης με την κουλτούρα και τη δύναμη των μη δυτικών πολιτισμών.
Συνοψίζοντας... Τα κοινά πολιτισμικά σημεία και οι διαφορές διαμορφώνουν τα συμφέροντα, τους ανταγωνισμούς και τις σχέσεις των κρατών. Οι σπουδαιότερες χώρες του κόσμου προέρχονται από διαφορετικούς πολιτισμούς. Οι τοπικές συγκρούσεις με τις μεγαλύτερες πιθανότητες να εξελιχθούν σε ευρύτερους πολέμους είναι οι συγκρούσεις μεταξύ ομάδων και κρατών από διαφορετικούς πολιτισμούς. Το κυρίαρχο μοντέλο πολιτικής και οικονομικής ανάπτυξης διαφέρει από πολιτισμό σε πολιτισμό. Τα θέματα κλειδιά στη διεθνή ημερήσια διάταξη αφορούν τις πολιτισμικές διαφορές. Η δύναμη της επί μακρόν κυρίαρχης Δύσης μετατοπίζεται τώρα στους μη δυτικούς πολιτισμούς. Η παγκόσμια πολιτική έχει γίνει πολυπολική και πολυπολιτισμική.


.~`~.
III
Ενδείξεις εγκυρότητας του πολιτισμικού υποδείγματος

Το πολιτισμικό υπόδειγμα συνεπώς, παρουσιάζει ένα σχετικά αλλά όχι υπερβολικά εύχρηστο χάρτη οδηγό για την κατανόηση των γεγονότων στο τέλος του 20ού αιώνα. Κανένα υπόδειγμα, όμως, δεν ισχύει για πάντα. Το ψυχροπολεμικό μοντέλο της παγκόσμιας πολιτικής ήταν χρήσιμο και ίσχυε για σαράντα χρόνια, αλλά ξεπεράστηκε στα τέλη της δεκαετίας 1980. Κάποια στιγμή στο μέλλον, το πολιτισμικό υπόδειγμα, θα έχει παρόμοια τύχη. Για τη σύγχρονη περίοδο, όμως, αποτελεί χρήσιμο οδηγό που μας βοηθάει να διακρίνουμε το σημαντικό από το ασήμαντο. Από τις 48 εθνικές συγκρούσεις που σημειώθηκαν παγκοσμίως το 1993, σχεδόν οι μισές ήταν μεταξύ ομάδων που ανήκαν σε διαφορετικούς πολιτισμούς [«στους εκατόν δέκα πολέμους μεταξύ του 1989 και του 1999 μόνο εφτά δεν ήταν εμφύλιοι» γράφει άλλου, αναφερόμενος σε πολιτισμικές και όχι πολιτικές γραμμές].
Τα υποδείγματα επίσης, κάνουν προβλέψεις. Η σημαντικότερη δοκιμασία της εγκυρότητας ενός υποδείγματος καθώς και της χρησιμότητάς του είναι να εξετάσουμε κατά πόσον οι προβλέψεις του είναι ακριβέστερες από τις προβλέψεις άλλων υποδειγμάτων.
Πολλές σημαντικές εξελίξεις με το τέλος του ψυχρού πολέμου ήταν συμβατές με το πολιτισμικό υπόδειγμα και θα μπορούσαν κάλλιστα να είχαν προβλεφθεί με βάση αυτό: η διάλυση της Σοβιετικής Ένωσης και της Γιουγκοσλαβίας, οι πόλεμοι που διεξάγονται στις περιοχές τους, η ενίσχυση του θρησκευτικού φονταμενταλισμού σε όλο τον κόσμο, οι μάχες στη Ρωσία, την Τουρκία και το Μεξικό, η ένταση των εμπορικών συγκρούσεων μεταξύ ΗΠΑ και Ιαπωνίας, η αντίσταση των ισλαμικών κρατών στη δυτική πίεση σε βάρος του Ιράκ και της Λιβύης, οι προσπάθειες των ισλαμικών και των κομφουκιανών κρατών να αποκτήσουν πυρηνικά όπλα και να μπορούν να τα παρέχουν σε άλλους, ο συνεχιζόμενος ρόλος της Κίνας ως μιας εκτός συναγωνισμού μεγάλης δύναμης, η παγίωση νέων δημοκρατικών καθεστώτων σε μερικές χώρες, όχι όμως και σε κάποιες άλλες και, τέλος, ο αυξανόμενος στρατιωτικός ανταγωνισμός στην Άπω Ανατολή.
Η ορθότητα του πολιτισμικού υποδείγματος για τον αναδυόμενο κόσμο αποδεικνύεται από τα γεγονότα που συνέβησαν τους πρώτους έξι μήνες του 1993, όπως:
1. Η συνέχιση και ένταση του πολέμου μεταξύ Κροατών, μουσουλμάνων και Σέρβων στην πρώην Γιουγκοσλαβία.
2. Η αποτυχία της Δύσης να προσφέρει ουσιαστική υποστήριξή στους Βόσνιους μουσουλμάνους και να καταγγείλει τις κροατικές φρικαλεότητες με τον ίδιο τρόπο που είχαν καταγγελθεί οι σερβικές ωμότητες.
3. Η απροθυμία της Ρωσίας να συμμετέχει στην άσκηση πίεσης μαζί με άλλα μέλη του Συμβουλίου Ασφαλείας του ΟΗΕ, ώστε να υποχρεώσουν τους Σέρβους να συνάψουν ειρήνη με την κροατική κυβέρνηση μέσα στην Κροατία και να δεχθούν την προσφορά του Ιράν και άλλων μουσουλμανικών κρατών να στείλουν δύναμη 18.000 ανδρών για να προστατευτούν οι Βόσνιοι μουσουλμάνοι.
4. Η ένταση της σύγκρουσης μεταξύ Αρμενίων και Αζέρων, οι τουρκικές και ιρανικές αξιώσεις να παραδώσουν οι Αρμένιοι τις κατακτήσεις τους, η ανάπτυξη των τουρκικών και ιρανικών στρατευμάτων στα σύνορα του Αζερμπαϊτζάν και η προειδοποίηση της Ρωσίας ότι αυτή η ιρανική πράξη συμβάλλει στην ''κλιμάκωση της σύγκρουσης'' και ''την εξωθεί σε επικίνδυνη διεθνοποίηση''.
5. Ο συνεχιζόμενος πόλεμος στην Κεντρική Ασία μεταξύ ρωσικών στρατευμάτων και μουζαχεντίν ανταρτών.
6. Η αντιπαράθεση που αναπτύχθηκε στη Βιέννη, στην Επιτροπή της Συνδιάσκεψης Ανθρωπίνων Δικαιωμάτων, μεταξύ της Δύσης, με επικεφαλής το υπουργό Εξωτερικών των ΗΠΑ, και μιας συμμαχίας ισλαμικών και κομφουκιανών κρατών που ''αρνούνταν τη δυτική παγκοσμιοποίηση''.
7. Η ταυτόχρονη εστίαση των στρατιωτικών αναλυτών της Ρωσίας και του ΝΑΤΟ στην απειλή από το Νότο.
8. Το αποτέλεσμα της ψηφοφορίας, που έδωσε τους Ολυμπιακούς του 2000 στο Σίδνεϋ και όχι στο Πεκίνο, πράγμα το οποίο οφειλόταν αποκλειστικά σε πολιτικούς λόγους.
9. Η πώληση τμημάτων πυραύλου από την Κίνα στο Πακιστάν, η επιβολή κυρώσεων των ΗΠΑ στην Κίνα και η αντιπαράθεση μεταξύ Κίνας και ΗΠΑ για την υποτιθέμενη μεταφορά πυρηνικής τεχνολογίας από την Κίνα στο Ιράν.
10. Η άρση του μορατόριουμ και η επανάληψη των πυρηνικών δοκιμών από την Κίνα, παρόλες τις έντονες διαμαρτυρίες των ΗΠΑ, και η άρνηση της Βόρειας Κορέας να συμμετέχει σε συνομιλίες για το δικό της πρόγραμμα πυρηνικών εξοπλισμών.
11. Η αποκάλυψη ότι το υπουργείο Εξωτερικών των ΗΠΑ ακολουθούσε μια ''διπλή πολιτική ανάσχεσης'' απέναντι στο Ιράν και το Ιράκ.
12. Η ανακοίνωση από τον υπουργό Άμυνας των ΗΠΑ μιας νέας στρατηγικής, που προετοιμάζεται για δυο «μεγάλες τοπικές συγκρούσεις», μια εναντίον της Βόρειας Κορέας και μια εναντίον του Ιράν ή του Ιράκ.
13. Το κάλεσμα του προέδρου του Ιράν για σύναψη συμμαχιών με την Κίνα και την Ινδία, ώστε ''να μπορούμε να έχουμε τον τελευταίο λόγο στα διεθνή γεγονότα''.
14. Η νέα γερμανική νομοθεσία που περιορίζει δραματικά την είσοδο προσφύγων στη χώρα.
15. Η συμφωνία του Ρώσου προέδρου Μπορίς Γέλτσιν και του Ουκρανού προέδρου Λεονίντ Κραβτσούκ για το στόλο της Μαύρης Θάλασσας καθώς και για άλλα θέματα.
16. Ο βομβαρδισμός της Βαγδάτης από τις ΗΠΑ, η σχεδόν ομόφωνη υποστήριξη των δυτικών κυβερνήσεων και η καταδίκη της από όλες σχεδόν τις μουσουλμανικές κυβερνήσεις ως έκφραση ενός ακόμα δείγματος των διπλών μέτρων και σταθμών που εφαρμόζει η Δύση.
17. Η καταχώριση του Σουδάν στον κατάλογο των τρομοκρατικών κρατών από τις ΗΠΑ και η κατηγορία σε βάρος του Αιγύπτιου σεΐχη Ομάρ Αμπντέλ Ραχμάν και των οπαδών του ότι συνωμότησαν για να πραγματοποιήσουν τρομοκρατικές επιθέσεις εναντίον των ΗΠΑ.
18. Η προοπτική εισόδου της Πολωνίας, της Ουγγαρίας, της Σλοβακίας και της Τσεχίας στο ΝΑΤΟ.
19. Οι προεδρικές εκλογές της Ρωσίας το 1993 που έδειξαν ότί η Ρωσία είναι πράγματι μια ''διχασμένη'' χώρα με τον πληθυσμό της και τη διανόησή της να αμφιβάλλουν για το αν θα πρέπει να ακολουθήσουν τη Δύση ή να την προκαλέσουν.
Τα πρώτα χρόνια του ψυχρού πόλεμου, ο Καναδός πολιτικός Λέστερ Πήρσον επέσυρε την προσοχή στην αναζωογόνηση και τη ζωτικότητα των μη δυτικών κοινωνιών. "Θα ήταν παράλογο", προειδοποίησε, "να φανταστούμε ότι αυτές οι νέες πολιτικές κοινωνίες που γεννιούνται στην Ανατολή, θα είναι αντίγραφα των κοινωνιών που εμείς έχουμε συνηθίσει στη Δύση. Η αναβίωση αυτών των αρχαίων πολιτισμών θα πάρει νέες μορφές". Επισημαίνοντας ότι οι διεθνείς σχέσεις "για πολλούς αιώνες" δεν ήταν τίποτα άλλο παρά οι σχέσεις μεταξύ των κρατών της Ευρώπης, ισχυρίστηκε ότι "τα σοβαρότερα προβλήματα δεν βρίσκονται πια μεταξύ εθνών στο εσωτερικό ενός συγκεκριμένου πολιτισμού, αλλά μεταξύ των ίδιων των πολιτισμών".
Η παρατεταμένη διπολικότητα του ψυχρού πόλεμου καθυστέρησε τις εξελίξεις που ο Πήρσον προέβλεψε. Το τέλος του ψυχρού πόλεμου απελευθέρωσε τις πολιτιστικές και πολιτισμικές δυνάμεις που ο ίδιος είχε προσδιορίσει στη δεκαετία 1950. Πολλοί μελετητές και παρατηρητές είχαν αναγνωρίσει τον καινούργιο ρόλο αυτών των παραγόντων στην παγκόσμια πολιτική. Ο Φερνάν Μπρωντέλ είχε πολύ σοφά προειδοποιήσει ότι "για οποιονδήποτε ενδιαφέρεται για το σύγχρονο κόσμο, και πολύ περισσότερο για όποιον θέλει να συμμετέχει σε αυτόν, αξίζει τον κόπο να διαμορφώσουμε ένα χάρτη του κόσμου με τους πολιτισμούς που υπάρχουν σήμερα, όπου θα μπορούμε να ορίσουμε τα σύνορα, τα κέντρα, τις περιφέρειες, τις επαρχίες τους και τις ειδικές ''μορφές'' που υπάρχουν και συνδέονται με αυτούς. Αν δεν το κάνουμε, θα έχουμε διαπράξει ένα καταστροφικό σφάλμα προοπτικής!"


.~`~.
IV
Πολιτισμός στον ενικό και στον πληθυντικό και γενικά στοιχεία εν συντομία

Η ανθρώπινη ιστορία είναι η ιστορία των πολιτισμών. Είναι αδύνατον να σκεφτούμε την ανάπτυξη της ανθρωπότητας με κάποιο άλλο τρόπο. Αυτό ισχύει για πολλές γενιές πολιτισμών από τον πολιτισμό των αρχαίων Σουμερίων και των Αιγυπτίων, ως τον κλασικό και κατόπιν το χριστιανικό και ισλαμικό πολιτισμό και μετά τον κινεζικό και τον ινδουιστικό. Σε όλη τη διάρκεια της ιστορίας οι πολιτισμοί προσέφεραν την ευρύτερη ταυτότητα των ανθρώπων. Οι απαρχές, η ανάδυση, η ανάπτυξη, η αλληλεπίδραση, οι κατακτήσεις, η παρακμή, οι πτώση των πολιτισμών έχουν ερευνηθεί από εξαίρετους ιστορικούς, κοινωνιολόγους και ανθρωπολόγους, όπως οι Μαξ Βέμπερ, Εμίλ Ντυρκέμ, Όσβαλντ Σπέγκλερ, Πιτιρίμ Σορόκιν, Άρνολντ Τόυνμπη, Άλφρεντ Ουέμπερ, Α.Λ. Κρέμπερ, Φίλιπ Μπάγκμπυ, Κάρολ Κουΐγκλυ, Ράστυ Κάλμπορν, Κρίστοφερ Ντώσον, Σ.Ν. Άιζενσταντ, Φερνάν Μπρωντέλ, Ουίλιαμ Μακνήλ, Άντα Μπόσμαν, Ιμανουέλ Βαλερστάιν και Φελίπε Φερνάντες Αρμέστο. Αυτοί αλλά και άλλοι συγγραφείς μάς έχουν κληροδοτήσει πλούσιο υλικό αφιερωμένο στη συγκριτική ανάλυση των πολιτισμών. Σε αυτές τις μελέτες υπάρχουν διαφορές ως προς την προοπτική ή τη μεθοδολογία, το σημείο στο οποίο εστιάζουν και τις αντιλήψεις. Παρόλα αυτά, συμπίπτουν σε μια γενικότερη επιχειρηματολογία στις κεντρικές θέσεις τους όσον αφορά τη φύση, την ταυτότητα και τη δυναμική των πολιτισμών.
Πρώτα, πρώτα, υπάρχει μια διάκριση μεταξύ του πολιτισμού στον ενικό αριθμό και των πολιτισμών, στον πληθυντικό αριθμό. Η ιδέα του πολιτισμού αναπτύχθηκε από τους Γάλλους στοχαστές του 18ου αιώνα ως έννοια αντίθετη της "βαρβαρότητας". Η πολιτισμένη κοινωνία διέφερε από την πρωτόγονη κοινωνία επειδή ήταν εγκαταστημένη κάπου, ήταν αστική και εγγράμματη. Το να είναι κανείς πολιτισμένος ήταν καλό, το να είναι απολίτιστος ήταν κακό. Η έννοια του πολιτισμού παρείχε ένα μέτρο με βάση το οποίο μπορούσαμε να κρίνουμε τις κοινωνίες. Κατά τη διάρκεια του 19ου αιώνα, αφιέρωσαν πολλή πνευματική, διπλωματική και πολιτική ενέργεια για να μπορέσουν να αναπτύξουν τα κριτήρια εκείνα με τα οποία μπορούσε να κριθεί αν ήταν "πολιτισμένες" οι μη δυτικές κοινωνίες και έτσι να γίνουν αποδεκτές ως μέλη του ευρωκρατουμενου διεθνούς συστήματος.
---------------------------------------------------------------
Τη δεκαετία του 1880 ο σκοτσέζος νομικός του φυσικού δικαίου James Lorimer εξέφρασε το ορθόδοξο δόγμα της εποχής, όταν έγραψε ότι η ανθρωπότητα διαιρείτο στην πολιτισμένη ανθρωπότητα, στη βάρβαρη ανθρωπότητα και στην πρωτόγονη ανθρωπότητα.
Η πολιτισμένη ανθρωπότητα περιελάμβανε τα έθνη της Ευρώπης και της Αμερικής, που είχαν το δικαίωμα πλήρους αναγνώρισης τους ως μέλη της διεθνούς κοινωνίας. Η βάρβαρη ανθρωπότητα περιελάμβανε τα ανεξάρτητα κράτη της Ασίας -την Τουρκία, την Περσία, το Σιάμ, την Κίνα και την Ιαπωνία-, που είχαν δικαίωμα σε μερική αναγνώριση. Και η πρωτόγονη ανθρωπότητα ήταν η υπόλοιπη, που ήταν απόβλητη από την κοινωνία των κρατών, αν και είχε δικαίωμα «φυσικής και ανθρώπινης αναγνώρισης».
Παρεπιμπτόντως αξίζει να σημειώσουμε ότι η διάκριση του Lorimer είναι στην πραγματικότητα η ίδια με εκείνη που κάνουν οι κοινωνικοί επιστήμονες σήμερα, όταν κάνουν διάκριση ανάμεσα στις σύγχρονες κοινωνίες, στις παραδοσιακές και στις πρωτόγονες.
Hedley Bull

Παρατηρείστε πως στις μέρες μας η ''βάρβαρη'' ανθρωπότητα σηκώνει κεφάλι απέναντι στην ''πολιτισμένη''...
Τα θεμέλια των δικαιωμάτων και της ισχύος, όμως, της ''πολιτισμένης'' ανθρωπότητας έχουν ''αυτοθεμελιωθεί'' γερά...
---------------------------------------------------------------
Την ίδια στιγμή, όμως, οι άνθρωποι άρχισαν να μιλούν για τους πολιτισμούς στον πληθυντικό. Αυτό σήμαινε "την άρνηση του ορισμού του πολιτισμού ως ενός ιδανικού ή ως του ιδανικού" και την απομάκρυνση από την υπόθεση ότι υπήρχε μόνο ένα κριτήριο του τι είναι πολιτισμένο, το οποίο, όπως το έθεσε και ο Μπρωντέλ, "περιόριζε τα χαρακτηριστικά του πολιτισμένου σε λίγους εκλεκτούς λαούς και ομάδες, την ελίτ της ανθρωπότητας". Αντιθέτως, υπήρχαν πολλοί πολιτισμοί που ο καθένας ήταν πολιτισμένος με το δικό του τρόπο. Ο πολιτισμός στον ενικό, εν ολίγοις, "έχασε κάτι από την ανωτερότητά του", ενώ ο πολιτισμός στον πληθυντικό θα μπορούσε να θεωρηθεί και απολίτιστος με την έννοια του πολιτισμού στον ενικό.
Οι πολιτισμοί στον πληθυντικό αριθμό είναι αυτοί που μας ενδιαφέρουν σ’αυτό το βιβλίο. Παρόλο που η διαφορά μεταξύ ενικού και πληθυντικού εξακολουθεί να έχει σημασία, η ιδέα του πολιτισμού στον ενικό αριθμό έχει επανεμφανιστεί στο επιχείρημα ότι υπάρχει ένας παγκόσμιος πολιτισμός. Αυτό το επιχείρημα είναι αστήρικτο, αλλά θα ήταν χρήσιμο να το διερευνήσουμε, όπως και θα κάνουμε στο τελευταίο κεφάλαιο αυτού του βιβλίου, για να δούμε αν οι πολιτισμοί γίνονται πράγματι πιο πολιτισμένοι.
Δεύτερον, ο πολιτισμός αποτελεί για όλους μια πολιτιστική οντότητα, με εξαίρεση τη Γερμανία. Οι Γερμανοί στοχαστές του 19ου αιώνα διέκριναν μια διαφορά μεταξύ του πολιτισμού ο οποίος σχετίζεται με τη μηχανική, την τεχνολογία και τους υλικούς παράγοντες, και της κουλτούρας, που σχετίζεται με αξίες, ιδανικά, με τα υψηλά διανοητικά, καλλιτεχνικά, ηθικά χαρακτηριστικά της κοινωνίας. Αυτή η διάκριση διατηρείται στη γερμανική σκέψη αλλά δεν έχει γίνει αποδεκτή αλλού. Μερικοί ανθρωπολόγοι έχουν αντιστρέψει αυτή τη σχέση και αντιλαμβάνονται την κουλτούρα ως χαρακτηριστικό των πρωτόγονων αμετάβλητων, μη αστικών κοινωνιών, ενώ θεωρούν ότι οι πιο σύνθετες, δυναμικές και αστικές κοινωνίες συνιστούν πολιτισμούς. Αυτές οι προσπάθειες διάκρισης μεταξύ κουλτούρας και πολιτισμού δεν έχουν καρποφορήσει και, εκτός της Γερμανίας, υπάρχει μια γενική συμφωνία με τον Μπρωντέλ που ισχυρίζεται ότι "είναι αυταπάτη να επιθυμούμε, κατά το γερμανικό πρότυπο, να διαχωρίσουμε την κουλτούρα από το θεμέλιό της που είναι ο πολιτισμός".
Ο πολιτισμός και η κουλτούρα αναφέρονται στο γενικό τρόπο ζωής ενός λαού. Ο πολιτισμός είναι η κουλτούρα με την ευρύτερη έννοια. Και οι δυο έχουν "αξίες, κανόνες, θεσμούς και τρόπους σκέψης, που μεταφέρονται από γενιά σε γενιά σε μια δεδομένη κοινωνία που δίνει σ’ όλα αυτά μεγάλη σημασία". Ο πολιτισμός είναι, για τον Μπρωντέλ, "ένας χώρος, μια πολιτιστική περιοχή", "μια συλλογή πολιτιστικών χαρακτηριστικών και φαινομένων"· Ο Βαλερστάιν ορίζει τον πολιτισμό ως "μια συγκεκριμένη σύνθεση κοσμοαντίληψης, εθίμων, δομής και κουλτούρας (ταυτόχρονα υλικής και πνευματικής κουλτούρας), η οποία σχηματίζει κάποιου είδους ιστορική ενότητα και συνυπάρχει (όχι πάντα ταυτόχρονα) με άλλου είδους τέτοια φαινόμενα". Ο πολιτισμός είναι, σύμφωνα με τον Ντώσον, "το προϊόν συγκεκριμένων πρότυπων διαδικασιών πολιτιστικής δημιουργίας, που είναι η δουλειά ενός συγκεκριμένου λαού", ενώ ο Ντυρκέμ και ο Μάους λένε ότι "είναι ένα είδος ηθικής κατάστασης που περιβάλλει έναν αριθμό εθνών, και κάθε εθνική κουλτούρα αποτελεί μέρος του συνόλου." Κατά το Σπέγκλερ ο πολιτισμός είναι "το αναπόφευκτο πεπρωμένο της κουλτούρας". Η κουλτούρα αποτελεί το κοινό στοιχείο σε όλους σχεδόν τους ορισμούς του πολιτισμού.


.~`~.
V
Σχέσεις μεταξύ πολιτισμών τους τελευταίους αιώνες
α´
Το 1800 οι ευρωπαϊκές ή πρώην ευρωπαϊκές αποικίες (στην Αμερική) αποτελούσαν το 35% της επιφάνειας της Γης, το 1878 αποτελούσαν το 67%, ενώ το 1914 το 84%. Το 1920 αυτό το ποσοστό ήταν υψηλότερο, καθώς η Οθωμανική Αυτοκρατορία ήταν πια μοιρασμένη μεταξύ της Βρετανίας, της Γαλλίας και της Ιταλίας. Το 1800 η Βρετανική Αυτοκρατορία είχε έκταση 1,5 εκατομμύρια τετραγωνικά μίλια και πληθυσμό 20 εκατομμυρίων ανθρώπων. Το 1900 η Βικτωριανή αυτοκρατορία, όπου ο ήλιος δεν έδυε ποτέ, εκτεινόταν σε 11 εκατομμύρια τετραγωνικών μιλίων και είχε πληθυσμό 390 εκατομμύρια. Στο πλαίσιο της ευρωπαϊκής επέκτασης, οι πολιτισμοί των Άνδεων και της Κεντρικής Αμερικής ουσιαστικά εξαλείφθηκαν, ο ινδικός και ο ισλαμικός πολιτισμός μαζί με την Αφρική υποδουλώθηκαν ενώ η Κίνα υποτάχθηκε στη δυτική επιρροή.
Μόνο ο ρωσικός, ο ιαπωνικός και ο αιθιοπικός πολιτισμός, (*)
και οι τρεις υπό την ηγεσία, αυτοκρατορικών καθεστώτων, κατόρθωσαν να αντισταθούν στη σφοδρή επίθεση της Δύσης και ουσιαστικά να διαφυλάξουν την ανεξαρτησία τους.
---------------------------------------------------------------
(*) Απομονωμένοι στη γη τους, απολυταρχικά οργανωμένοι, οι Ρώσοι απώθησαν τους Ευρωπαίους στην πρώτη σύγχρονη περίοδο. Έτσι λοιπόν ξεκίνησε η ρωσική αυτοκρατορία στην παγκόσμια ιστορία, καθώς ήταν η μοναδική ανάμεσα στις μεγάλες πρώτες σύγχρονες αυτοκρατορίες, που κατόρθωσε να διατηρήσει την ανεξαρτησία της από την ευρωπαϊκή ηγεμονία [η Ιαπωνία «υπέκυψε» στη διπλωματία των κανονιοφόρων του Matthew Perry τον 19ο αιώνα, και στις ατομικές βόμβες τον 20ο - η Αιθιοπία, η μόνη μη ευρωπαϊκή δύναμη που κατάφερε να νικήσει μια αποικιακή δύναμη -την Ιταλία- κατά τον 19ο αιώνα, στον 20ο υπέκυψε στη φασιστική Ιταλία και στα αέρια μουστάρδας]. Για να το καταφέρει αυτό, παρήγαγε τα απαραίτητα εφόδια του μοντερνισμού -γραφειοκρατικό κράτος, βιομηχανία, μαζική κουλτούρα, προηγμένο στρατό- μ' ένα μη ευρωπαϊκό τρόπο. Ήταν η μοναδική αυτοκρατορία στον κόσμο που πέτυχε κάτι τέτοιο... Σε αντίθεση με τις ελίτ των άλλων πρώτων σύγχρονων και μοντέρνων αυτοκρατοριών, η ρωσική άρχουσα τάξη αντιστάθηκε στην ευρωπαϊκή κυριαρχία για πολύ μεγάλο χρονικό διάστημα. Ανά τον κόσμο, η μια αυτοκρατορία μετά την άλλη υπέκυπτε στον ευρωπαϊκό και αργότερα στον δυτικό ιμπεριαλισμό. Η Ρωσία όμως όχι, τουλάχιστον μέχρι πρόσφατα.
Marshall Poe

Εξ' ου και ο «αντιρωσισμός» φοράει -και κρύβεται κάτω από- πολλές ιδεολογικές προβιές στη «Δύση», από την άλλη, στην Ελλάδα, τις περισσότερες φορές η Ρωσία αντιμετωπίζεται με ιδεοληπτικό και όχι γεωιστορικό τρόπο (για παράδειγμα δεν θα τονιστεί η σημαντικότητα του Κριμαϊκού Πολέμου και πόσο καθοριστική είναι η μη επανασύνδεση Μαύρης Θάλασσας - Βαλκανίων - Ανατολικής Μεσογείου για τη δυτική Ευρώπη και ο θρυμματισμός -και έλεγχος- των σχέσεων αυτού του τριγώνου). Το κείμενο θεμέλιο για τη Ρωσία ακόμα δεν το έχω γράψει.
---------------------------------------------------------------
Για τετρακόσια περίπου χρόνια οι σχέσεις μεταξύ των πολιτισμών πήραν τη μορφή της υποταγής των άλλων κοινωνιών στο δυτικό πολιτισμό. Οι αιτίες γι’αυτή τη δραματική και μοναδική εξέλιξη μπορούν αναζητηθούν στην κοινωνική δομή και τις ταξικές σχέσεις της Δύσης, στην ανάπτυξη των πόλεων και του εμπορίου, στη σχετική διασπορά της εξουσίας στις δυτικές κοινωνίες μεταξύ των τάξεων και των μοναρχών, της κοσμικής και θρησκευτικής εξουσίας, στην ανατέλλουσα εθνική συνείδηση μεταξύ των λαών της Δύσης και στην ανάπτυξη της κρατικής γραφειοκρατίας. Η άμεση πηγή, όμως, της ευρωπαϊκής επέκτασης ήταν
η τεχνολογία:
η εφεύρεση μεθόδων πλοήγησης στους ωκεανούς που επέτρεψαν την προσέγγιση μακρινών λαών και η ανάπτυξη στρατιωτικών μέσων για την κατάκτηση αυτών των λαών. "Σε μεγάλο βαθμό", παρατήρησε ο Τζέφρυ Πάρκερ, "η ’ανατολή της Δύσης’ βασίστηκε στη χρήση δύναμης και στο γεγονός ότι η στρατιωτική ισορροπία μεταξύ των Ευρωπαίων και των αντιπάλων τους έγερνε σταθερά προς τη μεριά των πρώτων. Το κλειδί της δυτικής επιτυχίας στη δημιουργία της πρώτης πραγματικά παγκόσμιας αυτοκρατορίας μεταξύ 1500 και 1750 βασίστηκε σε αυτά ακριβώς τα επιτεύγματα πολεμικής ικανότητας που έχουν ονομαστεί ’στρατιωτική επανάσταση’".
Η επέκταση της Δύσης διευκολύνθηκε επίσης από την ανώτερη οργάνωση, πειθαρχία και εκπαίδευση των στρατευμάτων της, ενώ ο ηγετικός της ρόλος στη Βιομηχανική Επανάσταση δημιούργησε ανώτερα όπλα, μεταφορικά μέσα, επιμελητεία και ιατρικές υπηρεσίες. Η Δύση κατέκτησε τον κόσμο όχι με την ανωτερότητα των ιδεών της, των αξιών της ή της θρησκείας της (στα οποία ελάχιστα μέλη άλλων πολιτισμών προσηλυτίστηκαν), αλλά, αντιθέτως, με την ανωτερότητα στην εφαρμογή οργανωμένης βίας.
Οι δυτικοί συχνά το λησμονούν αυτό. Οι μη δυτικοί, όμως, δεν το ξεχνούν.
Ως το 1910 ο κόσμος αποτελούσε ένα πολιτικό και οικονομικό σύνολο περισσότερο από οποιαδήποτε άλλη φορά στην ιστορία της ανθρωπότητας. Το διεθνές εμπόριο σε αναλογία με το ακαθάριστο παγκόσμιο προϊόν ήταν τόσο υψηλό όσο ποτέ άλλοτε στο παρελθόν, ενώ θα προσέγγιζε ξανά τέτοια μεγέθη στη δεκαετία 1970 και 1980. Το ποσοστό των διεθνών επενδύσεων σε σχέση με τις συνολικές επενδύσεις ήταν υψηλότερο από οποιαδήποτε άλλη φορά.
Πολιτισμός σήμαινε δυτικός πολιτισμός. Το διεθνές δίκαιο ήταν το δυτικό διεθνές δίκαιο προερχόμενο από την παράδοση του Γκρότιους. Το διεθνές σύστημα ήταν το ευρωπαϊκό σύστημα της Βεστφαλίας των κυρίαρχων αλλά "πολιτισμένων" εθνικών κρατών και των αποικιών που διατηρούσαν υπό τον έλεγχό τους.
Η εμφάνιση αυτού του διεθνούς συστήματος, το οποίο ήταν βασισμένο στο δυτικό πολιτισμό αποτελούσε την δεύτερη μεγάλη εξέλιξη στην παγκόσμια πολιτική ανά τους αιώνες μετά το 1500. Αν και οι δυτικές κοινωνίες λειτουργούσαν με σχέσεις κυριαρχίας-υποταγής έναντι των μη δυτικών κοινωνιών, μεταξύ τους λειτουργούσαν σε μια πιο ισότιμη βάση. Αυτές οι αλληλεπιδράσεις μεταξύ πολιτικών οντοτήτων μέσα στο πλαίσιο ενός πολιτισμού ήταν παρόμοιες με αυτές που είχαν σημειωθεί στον κινεζικό, ινδικό και ελληνικό πολιτισμό. Βασίζονταν σε μία πολιτιστική ομοιογένεια που περιλάμβανε "γλώσσα, δίκαιο, θρησκεία, διοικητικές πρακτικές, γεωργία, ιδιοκτησία και ενδεχομένως συγγένεια". Οι ευρωπαϊκοί λαοί "μοιράζονταν μια κοινή κουλτούρα και διατηρούσαν εκτεταμένες επαφές μέσω ενός εμπορικού δικτύου, της συνεχούς κίνησης των ανθρώπων και μιας καταπληκτικής διασύνδεσης των κυρίαρχων οικογενειών". Επίσης, πολεμούσαν μεταξύ τους χωρίς σταματημό. Η ειρήνη ήταν η εξαίρεση και όχι ο κανόνας.
Παρόλο που η Οθωμανική Αυτοκρατορία την ίδια περίοδο είχε υπό τον έλεγχό της το ένα τέταρτο της Ευρώπης, δεν θεωρούνταν ότι ανήκε στο ευρωπαϊκό διεθνές σύστημα.
Για εκατόν πενήντα χρόνια η πολιτιστική πολιτική της Δύσης διεπόταν από το μεγάλο θρησκευτικό σχίσμα και από θρησκευτικούς και δυναστικούς πολέμους. Για ενάμιση αιώνα μετά τη Συνθήκη της Βεστφαλίας οι συγκρούσεις στο δυτικό κόσμο ήταν μεταξύ αυτοκρατόρων και απόλυτων μοναρχών, από τη μια, και συνταγματικών μοναρχών, από την άλλη, που επιχειρούσαν να επεκτείνουν τη διοίκηση τους, τους στρατούς τους, τη μερκαντιλική τους οικονομική δύναμη και κυρίως, την περιοχή που εξουσίαζαν. Στην πορεία δημιουργήθηκαν εθνικά κράτη και, ξεκινώντας από τη Γαλλική Επανάσταση, οι συγκρούσεις γίνονταν πια μεταξύ κρατών και όχι αυτοκρατόρων. Το 1713, όπως το έθεσε ο Ρ. Πάλμερ, "οι πόλεμοι των βασιλέων τελείωσαν και ξεκίνησαν οι πόλεμοι των λαών". Αυτό το μοντέλο του 19ου αιώνα διήρκεσε ως τον πρώτο παγκόσμιο πόλεμο.
Μετά τη Ρωσική Επανάσταση το 1917, η σύγκρουση μεταξύ των εθνικών κρατών συμπληρώθηκε από ιδεολογικές συγκρούσεις μεταξύ φασισμού, κομμουνισμού και φιλελεύθερης δημοκρατίας, και, αργότερα, μεταξύ κομμουνισμού και φιλελεύθερης δημοκρατίας. Στον ψυχρό πόλεμο αυτές οι ιδεολογίες ενσωματώθηκαν στις δυο υπερδυνάμεις που προσδιόριζαν την ταυτότητά τους με βάση την ιδεολογία τους. Καμιά από τις υπερδυνάμεις δεν αποτελούσε πια εθνικό κράτος με την παραδοσιακή ευρωπαϊκή έννοια. Η άνοδος στην εξουσία του μαρξισμού, αρχικά στη Ρωσία και μετά στην Κίνα και το Βιετνάμ, αποτελούσε τη μεταβατική περίοδο από το ευρωπαϊκό διεθνές σύστημα στο μετα-ευρωπαϊκό πολυπολιτισμικό σύστημα. Αν και ο μαρξισμός υπήρξε προϊόν του ευρωπαϊκού πολιτισμού, ποτέ δεν κατόρθωσε να ριζώσει και να πετύχει στην Ευρώπη. Αντιθέτως, εκσυγχρονιστικές και επαναστατικές τάξεις ανθρώπων τον εισήγαγαν στις μη δυτικές κοινωνίες. Ο Λένιν, ο Μάο, και ο Χο, τον προσάρμοσαν στους σκοπούς τους και τον χρησιμοποίησαν για να αμφισβητήσουν την εξουσία της Δύσης, για να κινητοποιήσουν το λαό τους και να διεκδικήσουν την εθνική ταυτότητα και αυτονομία των χωρών τους έναντι της Δύσης. Η κατάρρευση αυτής της ιδεολογίας στη Σοβιετική Ένωση και η προσαρμογή της στην Κίνα και το Βιετνάμ δεν σημαίνει απαραίτητα ότι αυτές οι κοινωνίες θα εισάγουν και τη δυτική ιδεολογία της φιλελεύθερης δημοκρατίας.
Οι δυτικοί που πιστεύουν ότι αυτό είναι πιθανό, θα εκπλαγούν από τη δημιουργικότητα, την ανθεκτικότητα και την ιδιαιτερότητα των μη δυτικών κοινωνιών.

β´
Στο 19ο αιώνα οι σχέσεις μεταξύ των πολιτισμών πέρασαν από το στάδιο της κυριαρχίας ενός πολιτισμού επί όλων των άλλων στο στάδιο των έντονων και διαρκών σχέσεων μεταξύ όλων των πολιτισμών. Τα βασικά χαρακτηριστικά και των δυο φάσεων έχουν τώρα εκλείψει.
Πρώτον, σύμφωνα με την αγαπημένη διατύπωση των ιστορικών "η επέκταση της Δύσης" τελείωσε και "η εξέγερση εναντίον της Δύσης" άρχισε. Η δύναμη της Δύσης, μέσα από μια πορεία με πισωγυρίσματα, παρήκμασε σε σχέση με τη δύναμη των άλλων πολιτισμών. Ο παγκόσμιος χάρτης το 1990 είχε ελάχιστες ομοιότητες με το χάρτη της δεκαετίας 1920. Μεταβλήθηκε η ισορροπία της στρατιωτικής και οικονομικής δύναμης με την πολιτική επιρροή. Η Δύση εξακολουθούσε να έχει σημαντική επιρροή σε άλλες κοινωνίες αλλά σταδιακά οι σχέσεις της Δύσης με άλλους πολιτισμούς περιορίστηκαν στις αντιδράσεις της Δύσης στις εξελίξεις που συνέβαιναν σε αυτούς τους πολιτισμούς. Οι μη δυτικές κοινωνίες, δεν αποτελούν πλέον απλά μέρη της δυτικής ιστορίας, κινούν τα νήματα της δικής τους ιστορίας και διαμορφώνουν και τη δυτική ιστορία.
Δεύτερον, ως συνέπεια αυτών των εξελίξεων το διεθνές σύστημα επεκτάθηκε πέρα από τα όρια της Δύσης και έγινε πολυπολιτισμικό. Ταυτόχρονα, οι συγκρούσεις μεταξύ των δυτικών κρατών -που κυριαρχούσαν σε αυτό το σύστημα για αιώνες- έσβησαν σιγά σιγά.
Στο τέλος του 20ου αιώνα η Δύση έχει ξεφύγει από τη φάση της "πολεμικής κατάστασης" και έχει περάσει στη φάση της "οικουμενικής κατάστασης." Αν και το τέλος του αιώνα πλησιάζει, η φάση αυτή της Δύσης είναι ακόμα ατελής, καθώς τα εθνικά κράτη της χωρίζονται σε δύο ημι-οικουμενικά κράτη, της Ευρώπης και της Βόρειας Αμερικής. Ωστόσο, αυτές οι δυο οντότητες συνδέονται με ένα εκπληκτικά πολύπλοκο δίκτυο επίσημων και ανεπίσημων θεσμικών δεσμών. Τα οικουμενικά κράτη των προγενέστερων πολιτισμών αποτελούσαν αυτοκρατορίες. Επειδή, όμως, η δημοκρατία είναι ο κυρίαρχος πολιτικός θεσμός της Δύσης, το ανατέλλον οικουμενικό κράτος δεν είναι αυτοκρατορία αλλά αποτελείται από ομοσπονδίες, συνομοσπονδίες, διεθνή καθεστώτα και οργανισμούς.
Στις σπουδαιότερες πολιτικές ιδεολογίες του 20ού αιώνα περιλαμβάνονται ο φιλελευθερισμός, ο σοσιαλισμός, ο αναρχισμός, ο κορπορατισμός, ο μαρξισμός, ο κομμουνισμός, η κοινωνική δημοκρατία, ο συντηρητισμός, ο εθνικισμός, ο φασισμός και η χριστιανική δημοκρατία. Ο συνδετικός τους κρίκος είναι ότι όλες είναι πνευματικά τέκνα του δυτικού πολιτισμού. Κανένας άλλος πολιτισμός δεν δημιούργησε σημαντική πολιτική ιδεολογία. Η Δύση, από την άλλη, δεν γέννησε ποτέ κάποια θρησκεία. Οι σπουδαιότερες θρησκείες του κόσμου είναι προϊόν μη δυτικών πολιτισμών που, μάλιστα, προηγήθηκαν χρονικά. Καθώς ο κόσμος εγκαταλείπει τη δυτική του φάση, οι ιδεολογίες που συμβόλιζαν τον ύστερο δυτικό πολιτισμό παρακμάζουν επίσης. Τη θέση τους καταλαμβάνουν οι θρησκευτικές και πολιτιστικές ταυτότητες και δεσμεύσεις. Ο διαχωρισμός της θρησκείας από τις διεθνείς σχέσεις, ένα ιδιότυπο προϊόν του δυτικού πολιτισμού που επέβαλε η Συνθήκη της Βεστφαλίας, πλησιάζει στο τέλος του, ενώ η θρησκεία, όπως λέει ο Έντουαρντ Μόρτιμερ, είναι "πιθανό να παρεισφρήσει στις διεθνείς σχέσεις". Η σύγκρουση των πολιτικών ιδεών που δημιουργήθηκε εντός του δυτικού πολιτισμού, εκτοπίζεται από τη θρησκευτική και πολιτιστική σύγκρουση μεταξύ των πολιτισμών.
Η παγκόσμια πολιτική γεωγραφία έχει προχωρήσει από τον ένα κόσμο της δεκαετίας 1920 στους τρείς κόσμους της δεκαετίας 1960 και στους περισσότερους από έξι κόσμους της δεκαετίας 1990. Αντίστοιχα, οι δυτικές παγκόσμιες αυτοκρατορίες του 1920 συρρικνώθηκαν στον πιο περιορισμένο "Ελεύθερο Κόσμο" του 1960 (που περιλάμβανε πολλά μη δυτικά κράτη αντιτιθέμενα στον κομμουνισμό) και, αργότερα, στην ακόμα πιο περιορισμένη "Δύση" του 1990. Αυτή η μεταβολή εκφράστηκε σημασιολογικά, από το 1989 ως το 1993 με την παρακμή της χρήσης του ιδεολογικού όρου "Ελεύθερος Κόσμος" και την αυξανόμενη χρήση του πολιτισμικού όρου "Δύση".
---------------------------------------------------------------
Το 1989 αναφορές στον "Ελεύθερο Κόσμο" έγιναν, κατά μέσο όρο, 180 φορές (με τα πρακτικά του Κογκρέσου να οδηγούν τη κούρσα με 356 αναφορές, την Washington Post να ακολουθεί με 112 και τη New York Times ουραγό με 71 αναφορές). Το έτος 1993 ο μέσος όρος ήταν 75 φορές.
Το 1989 αναφορές στην "Δύση" έγιναν, κατά μέσο όρο, 30 φορές. Το έτος 1993 ο μέσος όρος ήταν 80 φορές (με τη New York Times να οδηγούν τη κούρσα με 144 αναφορές, την Washington Post να ακολουθεί με 87 και τα πρακτικά του Κογκρέσου ουραγό, με μόλις 10 αναφορές - δείχνοντας μια μάλλον φανερή απροθυμία).
Ο Παναγιώτης Κονδύλης, πάντα ουσιώδης, καίριος και προνοητικός (και δυσάρεστος): α) «Η Δύση δεν υπάρχει πια. "Δύση" ήταν το αντικομμουνιστικό στρατόπεδο (διαφορετικά Ιαπωνία και Ν. Κορέα δεν θα ανήκαν στη "Δύση"). Όσοι –και κυρίως οι κοσμοπολίτες "αριστεροί"– θεωρούν ότι η συνοχή της Δύσης στηρίζεται απλώς στις κοινές της αξίες είναι πολιτικά και ιστορικά αφελείς. Οι κοινές αξίες καθεαυτές δεν δημιουργούν κοινά συμφέροντα –το αντίθετο, ναι, μπορεί να συμβεί– ούτε εμπόδισαν ποτέ τις αιματηρές συγκρούσεις μεταξύ χριστιανικών ή φιλελεύθερων λαών. Το πολιτικά σημαντικό ερώτημα είναι: τι εννοούμε όταν λέμε δυτικός προσανατολισμός και τι μπορεί να σημαίνει δυτικός προσανατολισμός για τη Γερμανία αν η Δύση διασπαστεί και η Γερμανία χρειαστεί να επιλέξει π.χ. μεταξύ ενός ευρωπαϊκού χώρου και της φιλίας με τις ΗΠΑ ή, αντίστροφα, εάν η ευρωπαϊκή ενοποίηση γίνει υπό προϋποθέσεις που η πλειονότητα του γερμανικού λαού θα απέρριπτε; Διότι η ώρα της αλήθειας θα σημάνει όταν θα χρειαστεί να γίνει κατανομή όχι πλέον των ωφελημάτων της ευημερίας αλλά του παθητικού και των χρεών». β) «Μετά το ναυάγιο της Ουτοπίας της Ανατολής τα εξημερωμένα κατάλοιπα της «Αριστεράς» ενστερνίστηκαν έτσι την Ουτοπία της Δύσης και δίχως πολλά-πολλά αντάλλαξαν τον αριστερό «αντιφασισμό» με τον φιλελεύθερο «αντιολοκληρωτισμό». Θα διαψευσθούν για δεύτερη κατά συνέχεια φορά, αν η οικουμενική επικράτηση της δυτικής οικονομίας και ηθικής δεν συνεπιφέρει την πραγμάτωση της αντίστοιχης Ουτοπίας, αλλά τρομακτικούς αγώνες κατανομής και καταστροφές πλανητικού βεληνεκούς» (Γεγονότα και πολεμικές, ιδεολογίες και ερμηνείες - από τον Κονδύλη στον Wallerstein - από την μη πραγμάτωση της Ουτοπίας στη κρίση του αφηγήματος της εποχής μας και τη μεταβατική πλανητικά περίοδο.).
---------------------------------------------------------------
Εκφράστηκε, επίσης, στις αναφορές του Ισλάμ ως πολιτιστικού και πολιτικού φαινομένου, της "Μεγάλης Κίνας", της Ρωσίας και των "γειτονικών χωρών" και της Ευρωπαϊκής Ένωσης. Όλοι αυτοί οι όροι έχουν πολιτισμικό περιεχόμενο. Σε αυτή την τρίτη φάση, οι σχέσεις μεταξύ των πολιτισμών είναι συχνότερες και εντονότερες από την πρώτη φάση είναι πιο ισότιμες και βασίζονται περισσότερο στην αρχή της αμοιβαιότητας απ’ ό,τι στη δεύτερη φάση. Επίσης, εν αντιθέσει με τον ψυχρό πόλεμο, δεν υπάρχει ένας μόνο αλλά πολλοί διαχωρισμοί μεταξύ της Δύσης και των άλλων πολιτισμών, καθώς και μεταξύ των πολλών μη δυτικών πολιτισμών.
Σύμφωνα με το Χέντλεϋ Μπούλ, ένα διεθνές σύστημα υφίσταται "όταν δυο ή περισσότερα κράτη έχουν αρκετή επαφή μεταξύ τους και αρκετή αλληλεπίδραση στις αποφάσεις τους, ώστε να αναγκάζονται να συμπεριφέρονται -τουλάχιστον μέχρις ενός σημείου- ως μέρη ενός συνόλου". Μια διεθνής κοινωνία, όμως, υφίσταται μόνο όταν τα κράτη ενός διεθνούς συστήματος έχουν "κοινά συμφέροντα και αξίες", "θεωρούν ότι συνδέονται με κοινούς κανόνες", "συνεισφέρουν στη λειτουργία κοινών θεσμών" και έχουν "κοινή κουλτούρα ή πολιτισμό". Όπως ακριβώς και τα διεθνή συστήματα που υπήρξαν προκάτοχοί του, δηλαδή των Σουμερίων, το ελληνικό, το ελληνιστικό, το κινεζικό, το ινδικό, το ισλαμικό, έτσι και το ευρωπαϊκό διεθνές σύστημα που αναπτύχθηκε από τον 7ο ως το 19ο αιώνα, αποτελούσε μια διεθνή κοινωνία. Κατά τη διάρκεια του 19ου και του 20ού αιώνα, το ευρωπαϊκό διεθνές σύστημα επεκτάθηκε αγκαλιάζοντας σχεδόν όλες τις κοινωνίες όλων των πολιτισμών. Μερικοί ευρωπαϊκοί θεσμοί και πρακτικές εξήχθησαν σε αυτές τις χώρες. Όμως αυτές οι κοινωνίες δεν διαθέτουν την κοινή κουλτούρα που έθεσε τις βάσεις για τη διεθνή κοινωνία. Σύμφωνα, λοιπόν, με τη βρετανική θεωρία των διεθνών σχέσεων [Martin Wight, Hedley Bull], ο κόσμος αποτελεί μεν ένα ιδιαίτερα ανεπτυγμένο διεθνές σύστημα αλλά μια πρωτόγονη διεθνή κοινωνία.
Κάθε πολιτισμός αντιλαμβάνεται τον εαυτό του ως ομφαλό της Γης και γράφει την ιστορία του ως το κεντρικό δράμα της ανθρώπινης ιστορίας. Ενδεχομένως αυτό ισχύει περισσότερο για τη Δύση απ’ ό,τι για άλλους πολιτισμούς. Τέτοιες μονοπολιτισμικές απόψεις, όμως, έχουν μειωμένη αξία σε έναν πολυπολιτισμικό κόσμο. Οι μελετητές των πολιτισμών έχουν ήδη αναγνωρίσει αυτή την αυταπόδεικτη αλήθεια. Το 1918, ο Σπέγκλερ καταδίκασε τη μυωπική άποψη για την ιστορία που επικρατούσε στη Δύση, με τον κομψό διαχωρισμό της σε αρχαία, μεσαιωνική και σύγχρονη περίοδο, με σημείο αναφοράς μόνο τη Δύση. Είναι απαραίτητο, ισχυρίστηκε, να αντικαταστήσουμε αυτή "την πτολεμαϊκή προσέγγιση της ιστορίας" με την κοπερνίκεια, καθώς και το "κενό πλάσμα της γραμμικής ιστορίας" με το "δράμα των πολλών πανίσχυρων πολιτισμών". Μερικές δεκαετίες αργότερα, ο Τόυνμπη επέκρινε δριμύτατα "τον τοπικισμό και την αναίδεια" της Δύσης που εκφράζονται στις "εγωκεντρικές αυταπάτες" ότι ο κόσμος γυρίζει γύρω της, ότι υπάρχει μια "αμετάβλητη Ανατολή" και ότι η "πρόοδος" είναι αναπόφευκτη. Όπως και ο Σπέγκλερ, δεν πίστευε στην ενότητα της ιστορίας ούτε υπέθετε ότι υπάρχει "μόνο ένας ποταμός πολιτισμού, ο δικός μας, και ότι οι άλλοι είτε είναι παραπόταμοι είτε χάνονται στην έρημο". Πενήντα χρόνια μετά τον Τόυνμπη, ο Μπρωντέλ τόνισε την ανάγκη να αγωνιστούμε για μια ευρύτερη προοπτική και κατανόηση "των μεγάλων πολιτιστικών συγκρούσεων στον κόσμο, της πολυπλοκότητας των πολιτισμών του".
Οι αυταπάτες και οι προλήψεις, όμως, για τις οποίες μας προειδοποίησαν οι μελετητές, είναι ακόμα ζωντανές και στα τέλη του 20ού αιώνα και βρήκαν πρόσφορο έδαφος στην τοπικίστική αλαζονεία ότι ο ευρωπαϊκός πολιτισμός της Δύσης αποτελεί τον οικουμενικό πολιτισμό του κόσμου.

Samuel Huntington
Η σύγκρουση των πολιτισμών και ο ανασχηματισμός της παγκόσμιας τάξης
1996
Terzo Books


...όπως η απαρχή των Νέων Χρόνων συνέπεσε χονδρικά με την απαρχή της παγκόσμιας κυριαρχίας της Ευρώπης, έτσι και το τέλος τους συνέπεσε με το τέλος της κυριαρχίας αυτής. Οι Νέοι Χρόνοι δεν ήσαν απλώς φαινόμενο ευρωπαϊκό, αλλά είχαν περιεχόμενο ευρωκεντρικό, τόσο κοσμοθεωρητικά όσο και οικονομικοπολιτικά...
Στο τέλος της έφτασε απλώς μία ιστορική εποχή, και μαζί της στέρεψαν τώρα τα τρία μεγάλα πολιτικά-ιδεολογικά ρεύματα που τη χαρακτήρισαν: ο συντηρητισμός, ο φιλελευθερισμός και ο σοσιαλισμός (η κοινωνική δημοκρατία)... μόλις τώρα, μετά το εξαιρετικά δραματικό κοσμοϊστορικό επεισόδιο του Ψυχρού Πολέμου, έρχονται στην επιφάνεια οι βαθύτερες κινητήριες δυνάμεις της μελλοντικής πλανητικής πολιτικής, οι οποίες συσσωρεύονταν, πολλές φορές ανεπαίσθητα, κάτω από τη Θυελλώδη πολιτική ιστορία του 20ού αι...
Αν ωστόσο, μέσα σε πιο υποφερτές καταστάσεις, διαμορφωθούν καινούργιες ιδεολογίες, τότε η μορφή και το περιεχόμενο τους θα προσδιορισθούν από τον χαρακτήρα των υποκειμένων και των συνομαδώσεων της πλανητικής πολιτικής: θα είναι άραγε έθνη, θα είναι πολιτισμοί, θα είναι ίσως φυλές; Ό,τι κι αν είναι πάντως, θα υπάρξουν διανοούμενοι που θα προσφέρουν τις ιδεολογικές τους υπηρεσίες στην εκάστοτε «δικαία υπόθεση».
Παναγιώτης Κονδύλης

Ολοκλήρωση α´ μέρους.

*
Με την οπτική, το υπόδειγμα του Huntington ολοκληρώνεται ο κύκλος των συγγραφέων, με τη βοήθεια των οποίων προσεγγίζω τον Πλανητικό Μετασχηματισμό (ή τη λεγόμενη «παγκοσμιοποίηση»), τη διεθνή πολιτική και γενικότερα τις διεθνείς -γεωοικονομικές, γεωπολιτισμικές- σχέσεις. Υπόλοιποι συγγραφείς: F. Braudel, H. Bull, I. Wallerstein, A. Dugin, M. Wight, Π. Κονδύλης, E. H. Carr, K. Waltz, R. Giplin, J. Nye, G. Arrighi, S. Amin, Z. Brzezinski, A. Davutoğlu, J. Mearsheimer και άλλοι (H. Suganami, A. Joxe, H.C.K. Liu, D. Moïsi, R. Kothari, W. Laqueur, E. Luttwak, I Ramonet, K. Polanyi, E. Todd).


.~`~.
Παράρτημα
Η Δύση χάνει την εμπιστοσύνη στο μέλλον της

Τι είναι αυτό που καθορίζει τη Δύση; Οι Αμερικάνοι και οι Ευρωπαίοι πολιτικοί αρέσκονται στο να μιλάνε για αξίες και θεσμούς. Όμως, για δισεκατομμύρια ανθρώπους ανά τον κόσμο το κρίσιμο σημείο είναι πιο απλό και πιο εύκολο να κατανοηθεί. Η Δύση είναι το μέρος εκείνο του κόσμου όπου ακόμα και οι απλοί άνθρωποι ζουν άνετα. Αυτό είναι το όνειρο που κάνει τους παράνομους μετανάστες να ρισκάρουν τη ζωή τους, προσπαθώντας να μπουν στην Ευρώπη ή στις ΗΠΑ.
Ωστόσο, παρότι η έλξη της Δύσης παραμένει έντονη, ο ίδιος ο δυτικός κόσμος χάνει την πίστη του στο μέλλον του. Την περασμένη εβδομάδα ο Μπαράκ Ομπάμα έδωσε μία από τις πιο ζοφερές ομιλίες της προεδρίας του. Χωρίς να μασάει τα λόγια του, ο Αμερικανός πρόεδρος παρουσίασε το χρονικό της αυξανόμενης ανισότητας και της μείωσης της κοινωνικής κινητικότητας που, όπως δήλωσε, «ενέχουν θεμελιώδη κίνδυνο για το αμερικανικό όνειρο, για τον τρόπο ζωής μας και γι' αυτό που αντιπροσωπεύουμε στον κόσμο».
Δημοσκόπηση του Pew Research Center που πραγματοποιήθηκε την άνοιξη σε 39 χώρες έθετε το ερώτημα «θα είναι τα παιδιά στη χώρα σας σε καλύτερη κατάσταση απ' ό,τι ήταν οι γονείς τους;». Μόνο το 33% των Αμερικανών πιστεύει ότι τα παιδιά τους θα ζήσουν καλύτερα, ενώ το 62% δήλωσε πως θα ζήσουν χειρότερα. Οι Ευρωπαίοι ήταν ακόμα πιο απαισιόδοξοι. Μόνο το 28% των Γερμανών, το 17% των Βρετανών, το 14% των Ιταλών και το 9% των Γάλλων πιστεύουν πως τα παιδιά τους θα ζήσουν καλύτερα απ' ό,τι οι προηγούμενες γενιές.
Αυτός ο δυτικός πεσιμισμός έρχεται σε μεγάλη αντίθεση με την αισιοδοξία στον αναπτυσσόμενο κόσμο: το 82% των Κινέζων, το 59% των Ινδών και το 65% των Νιγηριανών πιστεύουν σε ένα καλύτερο μέλλον.
Θα ήταν ωραίο να πιστέψουμε ότι αυτοί που μιλούν για υποβάθμιση του βιοτικού επιπέδου της Δύσης είναι απλώς υπερβολικοί. Δυστυχώς, όμως, οι αριθμοί δείχνουν πως ο κόσμος κάτι έχει καταλάβει. Σύμφωνα με τους ερευνητές του Brookings Institution, οι μισθοί των ανδρών εργάσιμης ηλικίας στις ΗΠΑ -προσαρμοσμένοι στον πληθωρισμό- έχουν μειωθεί κατά 19% από το 1970. Ο μισθός του μέσου Αμερικανού -που κάποτε αποτελούσε την επιτομή του αμερικανικού ονείρου- έχει μειωθεί, την ώρα που τα κέρδη για το κορυφαίο 5% των εισοδημάτων έχουν εκτιναχθεί.
Ακόμα και οι συντηρητικοί πολιτικοί ανησυχούν. Ο γερουσιαστής Μάρκο Ρούμπιο, που διεκδικεί υποψηφιότητα από την πλευρά των Ρεπουμπλικάνων για την προεδρία των ΗΠΑ το 2016, σημειώνει ότι οι γονείς του κατάφεραν να μπουν στη μεσαία τάξη από σχετικά ταπεινές θέσεις εργασίας, ο πατέρας του ως μπάρμαν και η μητέρα του ως υπηρέτρια. Αυτές τις μέρες όμως, όπως παραδέχεται, αυτό δεν είναι πλέον δυνατό.
Η αίσθηση της απαισιοδοξίας και της ανασφάλειας στην Ευρώπη έχει επίσης βάση - και συγκεκριμένα τη γνώση ότι τα κοινωνικά και συνταξιοδοτικά επιδόματα πιθανότατα δεν θα είναι τόσο γενναιόδωρα στο μέλλον. Η πίεση στην ευημερία είναι πιο έντονη σε χώρες που έχουν πληγεί περισσότερο από την κρίση χρέους - χώρες όπως η Ελλάδα και η Πορτογαλία έχουν δει πραγματικές μειώσεις σε μισθούς και συντάξεις. Όμως, το βιοτικό επίπεδο βρίσκεται υπό πίεση ακόμα και σε ευρωπαϊκές χώρες που τα έχουν πάει σχετικά καλά. Σύμφωνα με έρευνα των Financial Times, οι Βρετανοί που γεννήθηκαν το 1985 είναι οι πρώτοι εδώ και 100 χρόνια που δεν έχουν καλύτερο βιοτικό επίπεδο σε σχέση με αυτούς που γεννήθηκαν δέκα χρόνια νωρίτερα. Ακόμα και στη Γερμανία, που συχνά εξυμνείται ως η πιο επιτυχημένη μεγάλη οικονομία του δυτικού κόσμου, τα οφέλη του «θαύματος της Μέρκελ» έχουν γίνει αισθητά κυρίως σε αυτούς με υψηλά εισοδήματα. Οι οικονομικές μεταρρυθμίσεις που έθεσαν τη βάση για την τρέχουσα έκρηξη εξαγωγών της Γερμανίας συμπεριελάμβαναν τη συγκράτηση των μισθών, την περικοπή κοινωνικών επιδομάτων και την πρόσληψη πολλών προσωρινά απασχολούμενων.
Υπάρχει μια σύνδεση μεταξύ της αυξανόμενης αισιοδοξίας στον αναπτυσσόμενο κόσμο και της αυξανόμενης απαισιοδοξίας στη Δύση. Στην ομιλία του την περασμένη εβδομάδα, ο Μπ. Ομπάμα σημείωσε πως «αρχίζοντας από τα τέλη της δεκαετίας του 1970, το κοινωνικό συμβόλαιο άρχισε να διαλύεται». Ίσως όχι συμπτωματικά, στα τέλη της δεκαετίας του 1970 εκείνη που άρχισε να ανοίγει ήταν η Κίνα.
Ακόμα και οι υπερασπιστές της παγκοσμιοποίησης πλέον αναγνωρίζουν συνήθως ότι η ανάδυση του εργατικού δυναμικού διεθνώς έχει συμβάλει στη συγκράτηση των μισθών στη Δύση. Ορισμένοι Ευρωπαίοι φίλοι μου ονειροπολούν, πιστεύοντας ότι ο προστατευτισμός -ή ακόμα και ένας πόλεμος στην Ασία- θα μπορούσε να επαναφέρει πιο καλοπληρωμένες δουλειές στη Δύση. Στην πραγματικότητα όμως, η παγκοσμιοποίηση φαίνεται απίθανο να αντιστραφεί, δεδομένων των τεχνολογικών, οικονομικών και πολιτικών δυνάμεων που την προωθούν.
Σίγουρα θα ήταν ηθικά αμφιλεγόμενο να επιχειρηθεί η τόνωση του βιοτικού επιπέδου στη Δύση με την υπονόμευση μιας οικονομικής τάσης που έχει βγάλει εκατοντάδες εκατομμύρια ανθρώπους από τη φτώχεια στον αναπτυσσόμενο κόσμο.
Ακόμα και αν τα δυτικά κράτη έκλειναν τις αγορές τους, οι δυτικοί υπάλληλοι -συμπεριλαμβανομένων και των υπαλλήλων γραφείων- θα αντιλαμβάνονταν όλο και περισσότερο ότι πολλές εργασίες μπορούν να γίνουν φθηνότερα με τη χρήση υπολογιστών ή ρομπότ. Πράγματι, η εξέλιξη των ρομπότ θα αποτελέσει σύντομα κίνδυνο και για τους εργαζόμενους στην γραμμή παραγωγής της Κίνας.
Εάν η διάβρωση του βιοτικού επιπέδου συνεχιστεί, πώς θα αντιδράσουν οι ψηφοφόροι της Δύσης; Ήδη υπάρχουν σημάδια πολιτικού ριζοσπαστισμού - με τη λαϊκιστική δεξιά να ανεβαίνει και στις ΗΠΑ και στην Ευρώπη. Όμως, ακόμα, δεν υπάρχουν πραγματικά σημάδια ότι το Tea Party στην Αμερική ή τα εθνικιστικά κινήματα στην Ευρώπη έχουν ρεαλιστικά πιθανότητα να αναλάβουν τον έλεγχο της κεντρικής κυβέρνησης σε μια μεγάλη χώρα.
Η συναίνεση για την παγκοσμιοποίηση επίσης φαίνεται να διατηρείται. Πράγματι, το Σαββατοκύριακο που πέρασε, ο Παγκόσμιος Οργανισμός Εμπορίου φαίνεται να έκανε πρόοδο στην αναζήτηση μιας νέας διεθνούς εμπορικής συμφωνίας.
Όμως, ενώ τα νέα πολιτικά κινήματα δεν είναι ακόμα έτοιμα να κατατροπώσουν τα κατεστημένα κόμματα στη Δύση, οι παραδοσιακοί πολιτικοί πρέπει να αντιδράσουν στο νέο οικονομικό κλίμα. Η αυξανόμενη ανισότητα αυξάνει τις πιέσεις για πιο αναδιανεμητικούς φόρους και υψηλότερους κατώτατους μισθούς και στις δυο πλευρές του Ατλαντικού.
Μία ακόμα δεκαετία οικονομικής δυσφορίας στη Δύση -ή, Θεός φυλάξοι, μιας νέας οικονομικής κρίσης- είναι πιθανόν να οδηγήσει στην εμφάνιση πιο ακραίων λύσεων και πολιτικών.

Gideon Rachman
Πηγή
Copyright The Financial Times Ltd. All rights reserved.

.~`~.
Για περαιτέρω ιχνηλάτηση και πληρέστερη προοπτική