9 Σεπτεμβρίου 2013

Η ισχύς της πειθούς και ο έλεγχος της κοινής γνώμης - μέρος α´. Με αφορμή τα τεκταινόμενα.


Η πολιτική ισχύς στη διεθνή σφαίρα μπορεί να διαχωριστεί για χάρη της συζήτησης σε τρεις κατηγορίες: (α) στρατιωτική ισχύ, (β) οικονομική ισχύ, (γ) ισχύ της πειθούς. Θα διαπιστώσουμε, ωστόσο, ότι οι κατηγορίες αυτές είναι αλληλοεξαρτώμενες' και παρόλο που μπορούν να διαχωριστούν θεωρητικά, είναι δύσκολο να φανταστεί κανείς στην πράξη μια χώρα να διαθέτει για κάποιο χρονικό διάστημα ένα είδος ισχύος χωρίς να διαθέτει κάποιο άλλο. Στην ουσία της η ισχύς είναι μια αδιαίρετη ολότητα. «Οι νόμοι της κοινωνικής δυναμικής», είπε ένας σύγχρονος κριτικός, «είναι νόμοι που μπορούν να διατυπωθούν μόνο με όρους ισχύος, όχι με όρους της μιας ή της άλλης μορφής ισχύος» (*).
---------------------------------------------------------------
(*) B. Russel - Power, στο έργο αυτό κάνει μια ανάλυση της ισχύος ως «βασικής έννοιας στην κοινωνική επιστήμη» και διαιρεί την ισχύ σε τρεις κατηγορίες' ο συγγραφέας υιοθετεί αυτή τη διαίρεση. Επίσης, «Έχει γίνει της μόδας να λέγεται ότι ο κόσμος μετά τον Ψυχρό Πόλεμο έχει περάσει από την εποχή της πολιτικής ισχύος στην εποχή της γεωοικονομίας. Τέτοιου είδους κλισέ δείχνουν ελλειπή και στενόμυαλη ανάλυση. Η πολιτική και η οικονομία συνδέονται» - Joseph Nye, και συνεχίζει λέγοντας πως «Τα διεθνή οικονομικά συστήματα εδράζονται στην διεθνή πολιτική τάξη», στη συγκεκριμένη περίπτωση όμως δεν απασχολει κάποιο ζήτημα «πρωτοκαθεδρίας», αλλά η αλληλεξάρτησης των μορφών ισχύος.
---------------------------------------------------------------
Ο απόλυτος έλεγχος της κοινής γνώμης περιστέλλεται με δύο τρόπους. Πρώτον, περιορίζεται από την ανάγκη να συμμορφώνεται έως έναν βαθμό με το γεγονός. Υπάρχουν αντικειμενικά γεγονότα τα οποία δεν είναι εντελώς άσχετα με τη διαμόρφωση της κοινής γνώμης. Η καλή διαφήμιση μπορεί να πείσει το κοινό ότι μια κρέμα προσώπου παρασκευασμένη από κατώτερης ποιότητας υλικά είναι η καλύτερη. Αλλά και ο καλύτερος διαφημιστής δεν θα μπορούσε να πουλήσει μια κρέμα από βιτριόλι... Ο κίνδυνος ότι «η αλήθεια θα αποκαλυφθεί», ιδιαίτερα σε μια εποχή ανταγωνιστικής προπαγάνδας, αποτελεί σημαντικό περιορισμό της ισχύος της πειθούς. Η εκπαίδευση, που είναι ένα από τα ισχυρότερα όργανα αυτής της ισχύος, τείνει παράλληλα να προαγάγει ένα ανεξάρτητο ερευνητικό πνεύμα, το οποίο είναι επίσης και ένα από τα ισχυρότερα αντίδοτα αυτής. Στον βαθμό που διαστρεβλώνει και ερμηνεύει τα γεγονότα με στόχο την εξυπηρέτηση κάποιου συγκεκριμένου σκοπού η προπαγάνδα εμπεριέχει πάντα αυτό το αυτοκαταστροφικό στοιχείο. Δεύτερον, η ισχύς της πειθούς περιορίζεται -και ίσως ακόμη πιο αποτελεσματικά- από τον έμφυτο ουτοπισμό της ανθρώπινης φύσης. Η προπαγάνδα, στην υπηρεσία της στρατιωτικής και οικονομικής ισχύος, τείνει πάντα να φτάνει σε ένα σημείο το οποίο να ακυρώνει τον σκοπό της υποκινώντας το μυαλό να επαναστατήσει εναντίον αυτής της ισχύος. Μια θεμελιώδης αλήθεια σχετικά με την ανθρώπινη φύση είναι ότι μακροπρόθεσμα οι άνθρωποι απορρίπτουν το δόγμα πως η δύναμη διαμορφώνει τι είναι δίκαιο και τι όχι. Η καταπίεση μερικές φορές έχει ως αποτέλεσμα την ενίσχυση της θέλησης και την όξυνση της ευφυίας των θυμάτων της, έτσι ώστε να μην ισχύει καθολικά ή απόλυτα το ότι η προνομιούχα ομάδα μπορεί να ελέγχει την κοινή γνώμη εις βάρος των μη προνομιούχων. Όπως έγραψε ο ίδιος ο Hitler, «κάθε δίωξη η οποία δεν έχει κάποια πνευματική βάση», πρέπει να λάβει υπόψη της ένα «αίσθημα εναντίωσης στην προσπάθεια να συντριβεί μια ιδέα με τη χρήση ωμής βίας». Και αυτό το σημαντικότατο γεγονός μας δείχνει ότι η πολιτική δεν μπορεί να οριστεί μόνο με όρους ισχύος.
Η ισχύς της πειθούς, η οποία αποτελεί απαραίτητο μέρος κάθε ισχύος, δεν μπορεί ποτέ να είναι απόλυτη. Η διεθνής πολιτική είναι πάντα πολιτική ισχύος' διότι είναι αδύνατον να αφαιρέσει το στοιχείο της ισχύος από αυτή. Αυτή όμως είναι μόνο μια πλευρά του θέματος. Το γεγονός ότι παντού η εθνική προπαγάνδα καλύπτεται πρόθυμα πίσω από ιδεολογίες ενός φαινομενικά διεθνούς χαρακτήρα αποδεικνύει την ύπαρξη ενός διεθνούς αποθέματος κοινών ιδεών, ανεξαρτήτως αν είναι περιορισμένες ή δεν έχουν μεγάλη υποστήριξη, τις οποίες μπορεί κανείς να επικαλεστεί, καθώς και την ύπαρξη της πεποίθησης ότι αυτές οι κοινές ιδέες βρίσκονται στην κλίμακα των αξιών πάνω από τα εθνικά συμφέροντα. Το απόθεμα αυτό των κοινών ιδεών είναι αυτό που εννοούμε με τον όρο «διεθνής ηθική».

Edward H. Carr
Η Εικοσαετής Κρίση 1919-1939
Πρώτη έκδοση, 1939

.~`~.
Παράρτημα
Περί σχετικοποίησης γεγονότων

«Η εθνική ασφάλεια των Ηνωμένων Πολιτειών βρίσκεται σε κίνδυνο»
*

Στρατιωτικές δυνάμεις των Η.Π.Α και των συμμάχων τους και αμερικανικές στρατιωτικές βάσεις
περιφερειακά της Συρίας και του Ιράν.

Όταν καταλύεται και σχετικοποίείται το γεγονός, όχι η ερμηνεία του, και όταν «τα πάντα είναι υποκειμενικά» ή στηρίζονται μονάχα στη «divine voluntas», δεν μπορεί να υπάρξει περιορισμός και μετρίαση του ελέγχου, παρά ολοκληρωτική διαμόρφωση και ολοκληρωτικός έλεγχος της κοινής γνώμης.

«Η εθνική ασφάλεια των Ηνωμένων Πολιτειών βρίσκεται σε κίνδυνο»
*

Ο κίνδυνος ότι «η αλήθεια θα αποκαλυφθεί», ιδιαίτερα σε μια εποχή ανταγωνιστικής προπαγάνδας, αποτελεί σημαντικό περιορισμό της ισχύος της πειθούς.

Ο ισχυρός θα προχωρήσει όσο του επιτρέπει η δύναμη του και ο αδύναμος θα υποχωρήσει όσο του επιβάλλει η αδυναμία του.

Η ανιμιστική προϊστορία της σύμφυρσης Είναι και Δέοντος διαφαίνεται μέσα στον φόβο μπροστά στη μαγική δύναμη της λέξης και της κατάρας: όποιος λέει κάτι κακό, το επιθυμεί κιόλας και συμβάλλει eo ipso στην πραγματοποίηση του.

Ολοκλήρωση α' μέρους

.~`~.
Για περαιτέρω ιχνηλάτηση και πληρέστερη προοπτική