21 Μαΐου 2013

Kenneth Waltz (1924-2013).


I
Φοβούμενος ότι ένα παγκόσμιο κράτος θα κατέληγε να είναι τρομακτικά δεσποτικό, θα κατέπνιγε την ελευθερία, θα σκότωνε την πρωτοβουλία και τελικά θα κατέληγε στην αναρχία έπρεπε να βρει κάποια άλλη λύση. Το άλλο πιθανό ενδεχόμενο είναι να βελτιωθούν όλα τα κράτη τόσο πολύ, ώστε να ενεργούν βάσει αξιωμάτων που μπορούν να τύχουν καθολικής αποδοχής χωρίς σύγκρουση. Παρότι ο Kant φοβάται την πρώτη λύση, παρά είναι επιφυλακτικός και ευφυώς κριτικός για να ελπίζει στη δεύτερη. Αντ' αυτού, προσπαθεί να συνδυάσει τις δυο λύσεις.

Ο στόχος της πολιτικής φιλοσοφίας του είναι να εδραιώσει την ελπίδα ότι τα κράτη μπορούν να βελτιωθούν αρκετά και να μάθουν αρκετά από τις κακουχίες του πολέμου, ώστε να επικρατήσει ανάμεσα τους ένα δίκαιο το οποίο δεν θα υποστηρίζεται από την ισχύ, αλλά θα τηρείται εθελοντικά. Ο πρώτος παράγοντας είναι η εσωτερική βελτίωση των κρατών' ο δεύτερος, η κυριαρχία του δικαίου στο εξωτερικό. Όμως ο δεύτερος παράγοντας, καθότι εθελοντικός, εξαρτάται τελείως από το πόσο τέλεια υλοποιείται ο πρώτος... Η αντίφαση είναι εμφανής, παρότι συγκαλύπτεται κάπως από την ομολογία του Kant ότι έχει αποδείξει όχι το «αναπόφευκτο» της διαρκούς ειρήνης, αλλά μόνο ότι η ύπαρξη μιας τέτοιας κατάστασης δεν είναι αδιανόητη.
Κάθε δημοκρατία -ή μορφή κράτους που ο Kant θεωρεί καλή- «ανήμπορη να πλήξει οποιονδήποτε άλλον δια της βίας πρέπει να διατηρηθεί μέσω του δικαίου: Και μπορεί να ελπίζει βάσιμα ότι τα άλλα κράτη που είναι συντεταγμένα όπως αυτή θα προστρέξουν σε βοήθεια της αν παραστεί ανάγκη». Όπως φαίνεται ο Kant θεωρεί ότι οι δημοκρατίες θα δράσουν σύμφωνα με την κατηγορική προσταγή.

II
Ουδέποτε υπήρξε έλλειψη σχεδίων για την παγκόσμια ειρήνη. Εκείνοι που αισθάνονται τόσο ισχυρό το κίνητρο να αναπτύξουν ένα τέτοιο σχέδιο, είναι συχνά πεπεισμένοι πως ο μοναδικός λόγος που συνεχίζονται οι πόλεμοι είναι ότι οι κρατικοί αξιωματούχοι αρνούνται να τους ακούσουν. Αντίστοιχη βεβαιότητα έχουν και οι συμπεριφοριστές επιστήμονες. Η διαφορά τους βρίσκεται αλλού. Οι επιστήμονες δεν έχουν σχέδιο, έχουν μέθοδο' και είναι πεπεισμένοι ότι η μέθοδος τους παράγει απαντήσεις στα κοινωνικά προβλήματα... Υπάρχει μια δεδομένη αυταπάτη, η αυταπάτη ότι οι συμπεριφορικές επιστήμες προωθούν την υπόθεση της παγκόσμιας ειρήνης, όταν προτείνουν λύσεις που η αποτελεσματικότητα τους εξαρτάται από την πρότερη ύπαρξη μιας παγκόσμιας κυβέρνησης... Ενώ ορισμένοι συμπεριφοριστές επιστήμονες βασίζονται σιωπηρά σε μια μελλοντική παγκόσμια κυβέρνηση, προκειμένου να υλοποιηθούν οι ψυχολογικές ή κοινωνιολογικές λύσεις που έχουν διατυπώσει, ορισμένοι άλλοι το έχουν εκφράσει ρητά... Τα όρια των πιθανών επιτευγμάτων καθίστανται στενότερα στον βαθμό που γίνεται πληρέστερα κατανοητή η σημασία της δομής της διεθνούς πολιτικής.
Η προσπάθεια να εξηγηθούν τα πάντα μέσω της ψυχολογίας σήμαινε, τελικά, ότι η ψυχολογία δεν κατάφερνε να εξηγήσει τίποτα. Και η πρόσθεση της κοινωνιολογίας στην ανάλυση απλώς αντικαθιστά το σφάλμα του ψυχολογισμού με το σφάλμα του κοινωνιολογισμού. Για παράδειγμα, ο Spinoza έσφαλλε με το να αφήνει εκτός της προσωπικής του εκτίμησης περί των αιτιών του πολέμου κάθε αναφορά στον ρόλο των κοινωνικών δομών, όταν οι κοινωνιολόγοι προσεγγίζουν το πρόβλημα του πολέμου και της ειρήνης συχνά σφάλλουν με το να παραλείπουν κάθε αναφορά στο πολιτικό πλαίσιο εντός του οποίου λαμβάνουν χώρα οι ατομικές και οι κοινωνικές δράσεις.

III
Η έμφαση των φιλελευθέρων στην οικονομία, στην αποκέντρωση και στην ελευθερία από κυβερνητικές ρυθμίσεις έχει νόημα αν ισχύει η υπόθεση τους ότι η κοινωνία είναι αυτορυθμιζόμενη. Επειδή μια αυτορυθμιζόμενη κοινωνία είναι απαραίτητο μέσο, ουσιαστικά καταλήγει να γίνει μέρος του ιδεώδους σκοπού του φιλελευθερισμού. Αν μια πολιτική του laissez faire είναι εφικτή μόνο στη βάση συνθηκών που έχουν χαρακτηριστεί ως απαραίτητες, το ίδιο το ιδεώδες του laissez faire μπορεί να απαιτήσει κρατική δράση.
Οι φιλελεύθεροι και οι ωφελιμιστές περιέγραψαν τις απαραίτητες προϋποθέσεις για τη δίκαιη και αποτελεσματική λειτουργία μιας κοινωνίας του laissez faire. Ως εκ τούτου, στην ίδια τη λογική του φιλελευθερισμού ενυπήρχε σε λανθάνουσα μορφή το ενδεχόμενο να απαιτηθεί κυβερνητική δράση, προκειμένου να επιτευχθούν και να διατηρηθούν αυτές οι προϋποθέσεις. Αν οι φιλελεύθεροι και οι ωφελιμιστές έχουν περιγράψει ορθά τις απαραίτητες προϋποθέσεις, τότε ίσως να χρειάζεται να κάνουν περισσότερα από το να διαδίδουν το ευαγγέλιο του laissez faire, προκειμένου να τις δημιουργήσουν και να τις διατηρήσουν.

IV
Η πίστη στην κοινή γνώμη ή γενικότερα η πίστη στις απαρέγκλιτα ειρηνικές προδιαθέσεις των δημοκρατιών έχει αποδειχθεί ουτοπική. Όμως ο ουτοπισμός των φιλελεύθερων ήταν αρκετά πολύπλοκος. Η πρόταση τους δεν είναι ότι σε οποιαδήποτε χρονική στιγμή ο πόλεμος θα μπορούσε να έχει καταργηθεί μέσω ενεργειών που θα βασίζονταν στη καλή πληροφόρηση, αλλά ότι η πρόοδος έχει φέρει τον κόσμο κοντά στο σημείο όπου ο πόλεμος μπορεί να εξαλειφθεί στις σχέσεις μεταξύ κρατών.
Η ιστορία πλησιάζει στη φάση όπου μπορεί να αναμένεται ότι η λογική μπορεί να επικρατήσει στις ανθρώπινες υποθέσεις -στον διεθνή χώρο καθώς και στον εσωτερικό των κρατών. Η ωφέλεια είναι ο αντικειμενικός σκοπός της κρατικής δράσης, όπως και της ατομικής. Για να υπάρξει ειρήνη, ο δεσποτισμός πρέπει να δώσει τη θέση του στη δημοκρατία -ούτως ώστε ο επιδιωκόμενος αντικειμενικός σκοπός να είναι η ωφέλεια του λαού κσι όχι η ωφέλεια μειοψηφικών ομάδων.

V
Για να πραγματοιηθεί το φιλελεύθερο ιδεώδες των διεθνών σχέσεων, τα κράτη πρέπει να αλλάξουν. Ποιοί θα είναι οι μηχανισμοί αυτής τη αλλαγής; Σε αυτό το ζήτημα, οι φιλελεύθεροι κινούνται μεταξύ δύο πόλων: αφενός τον αισιόδοξο μη επεμβατισμό των Kant, Cobden και Bright, αφετέρου στον μεσσιανικό επεμβατισμό των Paine, Mazzini και Woodrow Wilson. Αυτοί που βρίσκονται σε κάθε πόλο επιδεικνύουν στοιχεία ρεαλισμού και ιδεαλισμού ταυτόχρονα.
Ο Cobden, όπως και ο Kant πριν από αυτόν, διακατέχονταν από βαθιά καχυποψία απέναντι στην επανάσταση και, αντίστροφα, βαθιά πίστη στην εξέλιξη... «Είμαι εναντίον κάθε ανάμειξης από την κυβέρνηση μιας χώρας στις υποθέσεις ενός άλλου έθνους», έγραφε ο Cobden το 1858 «ακόμη κι αν αυτή η ανάμειξη περιοριζόταν σε ηθική πειθώ»... Μήπως οι καλοί, με το να μην κάνουν τίποτα, καθιστούν πιθανό το θρίαμβο του «Κακού»; Και ακόμα και αν οι Kant και Cobden έχουν περιγράψει σωστά τη σχέση μέσων-σκοπών, μήπως οι άνθρωποι μπορούν να επιταχύνουν τις διαδικασίες εξελίξης με τις δικές τους επιθυμίες;... Η σημασία των μέσων είναι συγκρίσιμη με τη σημασία των σκοπών. Αν ο σκοπός είναι η ειρήνη και αν η βάση για την ειρήνη συνίσταται στην ύπαρξη ελεύθερων κρατών κ.λπ...
Ενώ οι Cobden και Bright θα χρησιμοποιούσαν βία στις διεθνείς υποθέσεις, μόνο όπου αυτό θα ήταν απαραίτητο, για να καταστεί ασφαλής η δική τους δημοκρατία, οι Paine, Mazzini και Wilson προτίθενται να κάνουν τον κόσμο δημοκρατικό... Ο Woodrow Wilson, ο τρίτος των επεμβατικών ήταν αρκετά ικανός να μιλά σαν το πρώτιστο κίνητρο του να ήταν η ασφάλεια του κράτους που κυβερνούσε...
Ο φιλελευθερισμός, ο οποίος είναι η κατ' εξοχήν φιλοσοφία της ανεκτικότητας, της ταπεινοφροσύνης και της αμφιβολίας, αναπτύσσει μια δική του ύβρη. Έτσι, ο Michael Straight, σύγχρονος φιλελεύθερος πολιτικός αρθρογράφος, παραθέτει και ενστερνίζεται την εξής δήλωση του R.H.Tawney: «Ο πόλεμος είτε είναι σταυροφορία, είτε είναι έγκλήμα. Δεν υπάρχει μέση οδός». Αντίστοιχα Wilson βρέθηκε με διάφορους τρόπους να λέει «Μιλώ στο όνομα της ανθρωπότητας».
Όμως, καθώς οι μεσσίες είναι περισσότεροι από ένας έτσι και οι μεσσιανικές αποστολές είναι περισσότερες από μια.

VI
Οι πειρασμοί της ισχύος είναι τόσο μεγάλοι όσο και οι κίνδυνοι της αδυναμίας.

VII
Η απελευθέρωση είναι ο ακατανίκητος νόμος της ιστορίας. Τα κακά κράτη πρέπει να συντριβούν, προκειμένου τα καλά κράτη να μπορέσουν να ζήσουν ειρηνικά. Αυτή ακριβώς είναι η πολιτική των αμερικανών οπαδών της απελευθέρωσης... Οι σταυροφορίες που σχεδιάζουν οι φιλελεύθεροι, όπως και εκείκες του Dostoievsky και των κομμουνιστών, οδηγούν κατ' ανάγκην, αν υλοποιηθούν, σε απεριόριστους σκοπούς. Μπορεί να οδηγήσουν σε διαρκή πόλεμο με σκοπό τη διαρκή ειρήνη. Αυτό έχει επισημανθεί όχι μόνο από κρατικούς αξιωματούχους όπως ο George Kennan και ακαδημαικούς όπως ο Hans Morgenthau αλλά και από φιλελεύθερους όπως ο Cobden και ο Bright...
Οι επικρίσεις για τους φιλελεύθερους ισχύουν για όλες τις θεωρίες που βασίζονται στη γενίκευση ενός κρατικού και κοινωνικού προτύπου, προκειμένου να επέλθει η ειρήνη στον κόσμο.

VIII
Φαίνεται ότι ελάχιστοι μπορούν να ξεφύγουν από την πεποίθηση ότι τα διεθνή πολιτικά αποτελέσματα καθορίζονται, αντί απλώς να επηρεάζονται, από τα ιδιάζοντα χαρακτηριστικά των κρατών. Το λάθος που έκανε ο Hobson το έχουν κάνει σχεδόν όλοι, από τον 19ο αιώνα και έπειτα...
Αν ακούσουμε τι λένε τα μέλη των δυο στρατοπέδων, το χάσμα τους είναι μεγάλο. Αν δούμε τι κάνουν τα μέλη των δυο στρατοπέδων αφήνοντας κατά μέρος τις μεθόδους, τότε το χάσμα μικραίνει και σχεδόν εξαφανίζεται. Όλοι τους κατατείνουν προς την πεποίθηση ότι «τα υποσυστήματα παίζουν τον κυριότερο ρόλο». Η προσοχή τους εστιάζεται στις συμπεριφερόμενες μονάδες... Η ομοιότητα των παραδοσιακών και των μοντέρνων προσεγγίσεων στην μελέτη της διεθνούς πολιτικής είναι εύκολο να καταδειχτεί. Οι αναλυτές που περιορίζουν την προσοχή τους στις αλληλεπιδρώσες μονάδες, χωρίς να αναγνωρίζουν ότι συστημικά αίτια επενεργούν, αντισταθμίζουν τις παραλήψεις τους με το να αποδίδουν αυθαίρετα αυτά τα αίτια στο επίπεδο των αλληλεπιδρωσών μονάδων και να τα κατανέμουν μεταξύ των διαφόρων δρώντων. Ο υποβιβασμός των συστημικών αιτιών στο επίπεδο των αλληλεπιδρωσών μονάδων έχει όχι μόνο θεωρητικές αλλά και πρακτικές συνέπειες.
Η εσωτερική πολιτική μετατρέπεται σε ζήτημα άμεσου διεθνούς ενδιαφέροντος.

IX
Οι άνθρωποι φτιάχνουν τα κράτη και τα κράτη φτιάχνουν τους ανθρώπους' όμως αυτή η άποψη εξακολουθεί να έχει περιορισμένο εύρος. Τελικά αναζητάς την πλέον περιεκτική ομάδα αιτιών, καθώς τα κράτη διαμορφώνονται από το διεθνές περιβάλλον, ακριβώς όπως οι άνθρωποι διαμορφώνονται και από το εθνικό και διεθνές περιβάλλον.

X
Δεν αληθεύει ότι, αν η Σοβιετική Ένωση εξαφανιζόταν, τα υπόλοιπα κράτη θα μπορούσαν να ζήσουν ειρηνικά.
Τον πόλεμο τον γνωρίζουμε εδώ και αιώνες' η Σοβιετική Ένωση υπάρχει μόλις λίγες δεκαετίες.
(1959)
Power begs to be balanced
(2012)

Kenneth Waltz
1924 - 2013
Θεωρία Διεθνούς Πολιτικής και Ο άνθρωπος, το κράτος και ο πόλεμος.
Εκδ. Ποιότητα

Άρθρα για τον Waltz στην ηλεκτρονική έκδοση της The Hindu και στο Foreign Affairs

Ο Kenneth Waltz στο μουσείο της Βεργίνας με τον Ηλία Κουσκουβέλη

.~`~.
Για περαιτέρω ιχνηλάτηση και πληρέστερη προοπτική

Κατά την επίσκεψη του στο Πανεπιστήμιο Μακεδονίας πριν λίγο καιρό.