28 Μαΐου 2013

Ιχνηλατώντας τον Internationalism μέρος α´ - A Note on the Origin of the Word 'International' by Hidemi Suganami και Nationalism and internationalism by Nicholas Hans. Προλογικά και εννοιολογικό πλαίσιο από Alfred E. Zimmern, Immanuel Wallerstein και E. H. Carr.


.~`~.
Ι
Πρόλογος

α´
Οι ρίζες της σύγχρονης σχολής της ουτοπικής πολιτικής σκέψης πρέπει να αναζητηθούν στη διάλυση του μεσαιωνικού συστήματος, το οποίο προϋπέθετε μια οικουμενική ηθική και ένα οικουμενικό πολιτικό σύστημα βασισμένο στη θεϊκή εξουσία.
Οι ρεαλιστές της Αναγέννησης πραγματοποίησαν την πρώτη καθοριστική επίθεση κατά της πρωτοκαθεδρίας της ηθικής και προέταξαν μια αντίληψη περί πολιτικής, η οποία καθιστούσε την ηθική όργανο της πολιτικής...
...η απάντηση της σχολής του ουτοπισμού στην πρόκληση αυτή δεν ήταν εύκολη. Απαιτούνταν ένα ηθικό κριτήριο, το οποίο θα ήταν ανεξάρτητο από οποιαδήποτε εξωτερική εξουσία, εκκλησιαστική ή κοσμική' και η λύση βρέθηκε στο δόγμα ενός «Δικαίου της φύσης», του οποίου η έσχατη πηγή ήταν η ατομική ανθρώπινη λογική... Στην επιστήμη οι νόμοι της φύσης συνάγονταν μέσα από μια διαδικασία συλλογισμών από τα παρατηρημένα γεγονότα σχετικά με τη φύση της ύλης. Κατ' αναλογία, οι νευτονικές αρχές εφαρμόστηκαν την εποχή εκείνη στα ηθικά προβλήματα. Το ηθικό Δίκαιο της φύσης μπορούσε να αποδειχτεί επιστημονικά... Η λογική μπορούσε να καθορίσει ποιοί ήταν οι οικουμενικά ηθικοί νόμοι' και διατυπώθηκε η υπόθεση ότι, μόλις αυτοί οι νόμοι καθορίζονταν, οι άνθρωποι θα συμμορφώνονταν με αυτούς, όπως ακριβώς η ύλη συμμορφώνεται με τους νόμους της φύσης.
Ο διαφωτισμός ήταν ο κατεξοχήν δρόμος που οδηγούσε στην ευτυχία.
Μέχρι τον 18ο αιώνα οι βασικές γραμμές της σύγχρονης ουτοπικής σκέψης είχαν καθιερωθεί... στη Γαλλία συνδέθηκε με μια κοσμική, ενώ στην Αγγλία με μια ευαγγελική παράδοση... και ήταν ο Jeremy Bentham εκείνος που, όταν λόγω της βιομηχανικής επανάστασης, μεταφέρθηκε το κέντρο της διανόησης από τη Γαλλία στην Αγγλία, έδωσε στην ουτοπική θεωρία του 19ου αιώνα την ιδιαίτερη μορφή της. Ξεκινώντας από το αξίωμα ότι το βασικό χαρακτηριστικό της ανθρώπινης φύσης είναι να επιζητά ευχαρίστηση και να αποφεύγει τον πόνο, ο Bentham συνήγαγε από το αξίωμα αυτό μια ορθολογική ηθική, σύμφωνα με την οποία το καλό οριζόταν ως «η μέγιστη ευτυχία για τον μέγιστο αριθμό ανθρώπων» όπου επιτελούσε το έργο ενός απόλυτου ηθικού κριτηρίου, το οποίο είχε επιτελέσει παλιότερα το Φυσικό Δίκαιο...
Ο Bentham ήταν ο πρώτος φιλόσοφος που επεξεργάστηκε «το δόγμα της σωτηρίας δια της κοινής γνώμης». Τα μέλη της κοινότητας «μπορούν με τη συλλογική τους ιδιότητα να θεωρηθεί ότι συνιστούν ένα είδος δικαστηρίου ή επιτροπή κρίσης -ας το ονομάσουμε... Το δικαστήριο της κοινής γνώμης»...
Η πεποίθηση ότι μπορεί κανείς να εμπιστευτεί τη κοινή γνώμη να κρίνει σωστά οποιοδήποτε ζήτημα της τεθεί με ορθολογικό τρόπο, σε συνδυασμό με την προϋπόθεση ότι η κοινή γνώμη θα ενεργήσει σύμφωνα με την ορθή κρίση, αποτελεί μια βασική αρχή του φιλελευθερισμού... Με τη φωνή της λογικής οι άνθρωποι μπορούσαν να πειστούν, αφενός, να σώσουν τις ανήθικες ψυχές τους και, αφετέρου, να προχωρήσουν στο δρόμο της πολιτικής διαφώτισης και προόδου. Η αισιοδοξία του 19ου αιώνα βασιζόταν στην τριπλή πεποίθηση ότι η επιδίωξη του καλού ήταν υπόθεση ορθού συλλογισμού, ότι η διάδοση της γνώσης θα καθιστούσε σύντομα δυνατό να σκέφτονται όλοι ορθά σχετικά με αυτό το σημαντικό θέμα και ότι όποιος συλλογιζόταν σωστά θα ενεργούσε απαραίτητα σωστά.
Η εφαρμογή αυτών των αρχών στις διεθνείς υποθέσεις ακολούθησε ως επί το πλείστον το ίδιο μοντέλο... Τόσο ο Rousseau όσο και ο Kant υποστήριξαν ότι, αφού οι πόλεμοι διαξάγονταν από τους ηγεμόνες για τα δικά τους συμφέροντα και όχι για τα συμφέροντα των λαών τους, δεν θα υπήρχαν πόλεμοι σε μια δημοκρατική μορφή διακυβέρνησης. Κατ' αυτήν την έννοια προεξόφλησαν ότι η κοινή γνώμη, αν της επιτρεπόταν να ενεργοποιηθεί, θα αρκούσε για να αποφευχθεί ο πόλεμος... Ο Buckle, του οποίου το περίφημο βιβλίο History o Civilisation κυκλοφόρησε μεταξύ του 1857 και του 1861... επέλεξε ένα επιτυχημένο παράδειγμα βασισμένο στην υπόθεση, φυσική για έναν βρετανό φιλόσοφο, της έμφυτης επιθετικότητας του πιο πρόσφατου εχθρού της Βρετανίας. «Η Ρωσία είναι μια πολεμοχαρής χώρα» (i), έγραψε, «όχι επειδή οι κάτοικοι της είναι ανήθικοι, αλλά επειδή δεν είναι πνευματικά καλλιεργημένοι. Το λάθος βρίσκεται στο μυαλό, όχι στη ψυχή». Την άποψη ότι η διάδοση της παιδείας θα οδηγούσε σε διεθνή ειρήνη συμμερίζονταν πολλοί σύγχρονοι και μεταγενέστεροι του Buckle...
Πριν από το τέλος του 19ου αιώνα διατυπώθηκαν, από πολλές πλευρές σοβαρές αμφιβολίες για τα αξιώματα του μπενθαμικού ρασιοναλισμού... Παρ' όλα αυτά από μια ειρωνεία της ιστορίας, αυτές οι σχεδόν εγκαταλειμμένες υποθέσεις του 19ου αιώνα έκαναν ξανά την εμφάνιση τους κατά τη δεύτερη και την τρίτη δεκαετία του 20ου αιώνα, στον ιδιαίτερο τομέα της διεθνούς πολιτικής, και αποτέλεσαν τους ακρογωνιαίους λίθους ενός νέου ουτοπικού οικοδομήματος... (ii) καθοριστικός παράγοντας ήταν η επιρροή των Ηνωμένων Πολιτειών (iii)... μεταφύτευσε τη ρασιοναλιστική πεποίθηση του 19ου αιώνα στο παρθένο έδαφος της διεθνούς πολιτικής...
Σχεδόν όλες οι δημοφιλείς θεωρίες διεθνούς πολιτικής μεταξύ των δυο Παγκοσμίων Πολέμων ήταν αντανακλάσεις, μέσα από έναν αμερικάνικο καθρέφτη (iii), της φιλελεύθερης σκέψης του 19ου αιώνα.
Η Εικοσαετής Κρίση 1919-1939 Πρώτη έκδοση, 1939. Εκδ. Ποιότητα

---------------------------------------------------------------
Σημ. Δ`~. (i) Η βολική ιδέα περί πολεμοχαρούς Ρωσίας διατηρεί τη δύναμη της ακόμα και σήμερα. Παρεμφερής ήταν και η ερμηνεία όσον αφορά τη Γερμανία. Βέβαια όταν ρωτάμε πόσους πολέμους έχει κάνει το Ιραν, για παράδειγμα, τους τελευταίους δύο αιώνες και πόσους η Αγγλία, η Γαλλία (ή και οι Η.Π.Α), απάντηση δεν παίρνουμε, πόσο μάλλον αιτιολόγηση για την ασυμβατότητα ανάμεσα στην ρητορική και την πρακτική. Ίσως πράγματι, «Το λάθος βρίσκεται στο μυαλό, όχι στη ψυχή» ή για να το θέσουμε διαφορετικά, το λάθος δεν βρίσκεται στα πράγματα, αλλά στην ιδεολογία επ' αυτών. (ii) Η ουτοπία του 1919 ήταν ψεύτικη και άνευ ουσίας. Δεν είχε επιρροή στο μέλλον, επειδή δεν είχε πια ρίζες στο παρόν... Για περισσότερο από εκατό χρόνια οι πολιτικοί στοχαστές του δυτικού πολιτισμού είχαν αγνοήσει την πραγματικότητα της σύγκρουσης. (iii) Γιατί ο φιλελευθερισμός αρέσει στους Αμερικανούς -ή γιατί δεν αρέσει ο ρεαλισμός- και η ρητορική εναντίον της πρακτικής. και για τις Η.Π.Α
---------------------------------------------------------------

β´
Όλες οι θεωρίες σταδίων -του Κοντ, του Σπένσερ ή του Μάρξ-, για να μείνουμε σε μερικά μόνο ονόματα ενός μεγάλου καταλόγου- αποτελούσαν κατεξοχήν θεωρητικοποιήσεις αυτού που ονομάστηκε «αντίληψη των Ουίγων περί ιστορίας» [Για την κύρια «ιδεολογική» διαμάχη των καιρών μας]. Δηλαδή της εκ προοιμίου βεβαιότητας, πως το σήμερα είναι το καλύτερο σήμερα που γνώρισε ποτέ η υφήλιος, και πως το παρελθόν οδηγούσε αναπόδραστα στο παρόν. Ακόμα και εμπειρικιστές ιστορικοί, όσο και αν διακήρυσσαν την αποστροφή τους για κάθε είδους θεωρία, έτειναν ν' αποτυπώνουν στα γραπτά τους μια ασύνειδη θεωρία σταδίων που διέτρεχε τη σκέψη τους χωρίς οι ίδιοι να το γνωρίζουν.
...η ευρωπαϊκή κοινωνική επιστήμη ήταν αποφασιστικά οικουμενιστική. Βεβαίωνε πως ό,τι συνέβη στην Ευρώπη από τον 16ο ως τον 19ο αιώνα εξέφραζε ένα γενικής εφαρμογής πρότυπο, είτε επειδή αποτελούσε ένα προοδευτικό και αναντίστρεπτο επίτευγμα της ανθρωπότητας είτε επειδή σήμαινε την ικανοποίηση των βασικών ανθρώπινων αναγκών, καθώς απομάκρυνε τα τεχνητά εμπόδια. Ότι έβλεπες σήμερα στην Ευρώπη δεν ήταν απλώς καλό' ήταν αυτό που θα έβλεπες αύριο παντού...
Αλλά τα τελευταία τριάντα χρόνια οι οικουμενιστικές θεωρίες της νεωτερικής κοινωνικής επιστήμης αντιμετωπίζουν κι ένα [ακόμα] είδος επίθεσης. Υποστηρίζεται πως αυτές οι δήθεν οικουμενικές θεωρίες στην πραγματικότητα δεν είναι οικουμενικές, αλλά μάλλον παρουσιάζουν το δυτικό ιστορικό σχήμα σαν να ήταν οικουμενικό. Ο μεγάλος σινολόγος Τζόζεφ Νήνταμ πριν από πολύ καιρό επισήμανε πως
«το θεμελιώδες σφάλμα του Ευρωκεντρισμού είναι ότι σιωπηρά δέχεται πως η νεωτερική επιστήμη και τεχνολογία, που στην πραγματικότητα ρίζωσαν στην αναγεννησιακή Ευρώπη, είναι οικουμενικές, και επομένως καθετί ευρωπαϊκό είναι επίσης οικουμενικό».
Έτσι λοιπόν η κοινωνική επιστήμη κατηγορήθηκε ως ευρωκεντρική στο μέτρο που ήταν ιδιαιτεροκρατική. Μάλιστα κάποιοι είπαν πως δεν ήταν απλώς ευρωκεντρική, αλλά και άκρως επαρχιώτικη. Αυτό έτσουξε για τα καλά, αφού η νεωτερική κοινωνική επιστήμη σεμνυνόταν ιδιαίτερα πως είχε κατορθώσει να αρθεί πάνω από κάθε επαρχιωτισμό...
Χρειάζεται να οικουμενικοποιήσουμε τις ιδιαιτερότητες μας και συγχρόνως να εξειδικεύσουμε την οικουμενικότητα μας, κατά κάποιον τρόπο μέσα από μια συνεχή διαλεκτική ανταλλαγή που θα μας επιτρέπει να βρίσκουμε νέες συνθέσεις, οι οποίες, φυσικά, θα τίθενται συνεχώς από αμφισβήτηση. Δεν είναι εύκολο παιχνίδι αυτό.
Immanuel Wallerstein


.~`~.
II
Internationalism

Η πεποίθηση ότι ο nationalism και ο internationalism είναι ασύμβατοι, αν και επιφανειακά εύλογη, είναι βασισμένη στην άγνοια των ατόμων και των εθνών και σε μια πλήρη παρανόηση των δύο αυτών ρευμάτων... αυτή η πεποίθηση είναι διαδεδομένη και ενεργεί σαν ένα σοβαρό εμπόδιο στην πρόοδο μιας πραγματικής κατανόησης μεταξύ των εθνών...
Alfred E. Zimmern

α´
Ο όρος "international" εφευρέθηκε από τον Jeremy Bentham και ήταν γνωστός ανάμεσα στους "φιλοσόφους" του 18ου αιώνα, που προωθούσαν μια παγκόσμια κουλτούρα της ανθρωπότητας ως όλου αδιάφορα από την θρησκευτική πεποίθηση, τη φυλή ή τις εθνικές γλώσσες και τα πολιτικά σύνορα. Αλλά οι ίδιοι αυτοί "φιλοσόφοι" είτε ήταν Αμερικανοί όπως ο Benjamin Franklin, είτε Γάλλοι όπως ο Condorcet, είτε Γερμανοί όπως ο Goethe και ο Kant, δεν ήταν ανέστιοι που δεν λάμβαναν υπόψη τους ή αγνοούσαν τις εθνικές τους γλώσσες ή τις εθνικές τους κληρονομιές. Αντίθετα, εκτιμούσαν την αξία της κουλτούρας της δικής τους Muttersprache όπως και τις γλώσσες άλλων ανθρώπων.
Αντιτίθετο έντονα στους πολέμους ανάμεσα στα έθνη και εύχονταν να εγκαθιδρυθεί μια ομοσπονδία εθνών... Κατά συνέπεια προσέγγισαν τον αληθινό νόημα του όρου "inter-national", χωρίς να χρησιμοποιούν τη λέξη. Οι προφήτες του "nationalism" στον 19ο αιώνα είτε ο Fichte, ο Mazzini, ο Palacky δεν ήταν στενόμυαλοί "nationalists", πού ήθελαν οι εθνότητες τους να ζουν σε απομόνωση δίχως καμία ανταλλαγή κουλτούρας με τους γείτονες τους. Δεν αισθάνονταν καμία περιφρόνηση ή μίσος απέναντι σε άλλους ανθρώπους, μισούσαν και πολεμούσαν έναντι της καταπίεσης μιας πιο αδύναμης εθνικότητας από μια πιο ισχυρή.
Ήταν μόνο κατά το δεύτερο μισό του 19ου αιώνα και κατά τον 20ο αιώνα που ο "nationalism" απέκτησε αυτόν τον στενό και επιθετικό χαρακτήρα ο οποίος κατέληξε στην απόλυτη διαστρέβλωση των αρχικών ιδεών και οδήγησε σε πολέμους εξόντωσης και καταστροφής. Δεν προκαλεί έκπληξη το ότι παρήγαγε μια βίαιη αντίδραση έναντι οποιουδήποτε ισχυρισμού εθνικών αξιών και δημιούργησε μια επιθυμία για μια "inter-national" κοινωνία συνδεδεμένη με καμία εθνική παράδοση. Είχε παράξει μια ομάδα από άνδρες και γυναίκες που μέσα στον λανθασμένο ενθουσιασμό τους για “international” ιδανικά πήγαν τόσο μακριά για να δικαιολογήσουν την προδοσία των ίδιων των χωρών τους προς πιθανούς εχθρούς. Ανάμεσα σε συνηθισμένους πολίτες δημιούργησε μία νέα αντίδραση η οποία έγινε αντικείμενο εκμετάλλευσης από αδίστακτους δημαγωγούς και τυχοδιώκτες διαφόρων αποχρώσεων και πολιτικού προσανατολισμού.
Ένα νέο είδος "nationalism" γεννήθηκε το οποίο ήταν ένας αφύσικος συνδυασμός αντιθετικών όρων. Η Σοβιετική Ένωση ανέπτυξε ένα "Σοβιετικό nationalism", το Πακιστάν ένα "Μουσουλμανικό nationalism" και μερικοί Αφρικανοί έναν "Αφρικανικό nationalism". Όλα αυτά τα τρία είδη δεν είναι “nationalism” είτε με την αρχική του έννοια είτε με την υπερβολική στενή ερμηνεία της Ναζιστικής Γερμανίας ή της Φασιστικής Ιταλίας. Ο "Σοβιετικός nationalism" βασίζεται στο Μαρξιστικό δόγμα, international στην προέλευσή του, ο "Πακιστανικός nationalism" βασίζεται στο Ισλάμ το οποίο ιστορικά ήταν international, και ο μαύρος "nationalism" των Αφρικανών ή των μερικώς απογόνων τους στην Αμερική συνδέεται με το χρώμα του δέρματος και όχι με τις πολιτισμικές αξίες. Ακόμη και οι ΗΠΑ έπεσαν θύμα αυτής της γενικής ψύχωσης και εφηύραν "μη-αμερικανικές δραστηριότητες", πράγμα το οποίο είναι αντιφατικό με την αληθινή αμερικανική παράδοση των Franklin και Jefferson.
Οι εκπαιδευτικοί σε όλες τις χώρες έρχονται αντιμέτωποι με αυτό το πρόβλημα και πρέπει να το λύσουν μέσα στο δικό τους μυαλό πριν επιχειρήσουν να εκπαιδεύσουν τη νέα γενιά. Παρατηρούμε σε όλες τις χώρες δύο αντίθετες τάσεις. Σε όλα τα αποκαλούμενα "ολοκληρωτικά" κράτη η κυβέρνηση που κατέχει το μονοπώλιο στην εκπαίδευση επιβάλλει μία επίσημη ερμηνεία του "nationalism" την οποία όλοι οι δάσκαλοι ως δημόσιοι υπάλληλοι είναι υποχρεωμένοι να ακολουθούν στα σχολεία τους. Καμία κριτική στάση δεν επιτρέπεται και μία ανεξάρτητη γνώμη αναπόφευκτα οδηγεί σε απόλυση ή μερικές φορές και σε σοβαρή τιμωρία.
Οποιαδήποτε η ερμηνεία που επιβάλλεται από τα πάνω είναι προφανές ότι διάφορα ολοκληρωτικά καθεστώτα δε συμφωνούν στο πανομοιότυπο νόημα του όρου και δεν υπάρχει καμία πρακτική πιθανότητα για μία παγκόσμια συνεννόηση όταν η ίδια η λέξη είναι αντικείμενο διαμάχης.
Στις δημοκρατικές χώρες της Δύσης οι δάσκαλοι είναι χωρισμένοι σε φατρίες, η μία εκ των οποίων είναι καχύποπτη απέναντι στην πατριωτική αγάπη για την ίδια τους τη χώρα και η άλλη είναι καχύποπτη απέναντι στον όρο "international" με οποιαδήποτε χροιά...
Κατά τη διάρκεια της διάλέξεων μου πάνω στη συγκριτική εκπαίδευση σε διάφορες χώρες και στα ταξίδια μου έχω συνάντησει πολλούς φοιτητές, δασκάλους και καθηγητές από όλες τις γλωσσικές και εθνικές κοινότητες και συχνά συζήτησα το πρόβλημα του nationalism και του internationalism μαζί τους. Είναι καταπληκτικό πόσοι από αυτούς, είτε συνειδητά ως δογματικοί υποστηρικτές κάποιας ιδεολογίας είτε ασυνείδητα κινούμενοι από συναισθηματικές τοποθετήσεις, προσπάθήσαν να μεταβιβάσουν μια λανθασμένη ερμηνεία μέσω ανάρμοστης χρήσης των όρων.

---------------------------------------------------------------
Σημ. Δ`~. Ερώτημα, internationalism και universalism είναι το ίδιο; Ουσιαστικά, δεν υπάρχουν internationalistες πλέον στη Δύση, ο όρος είναι κενός περιεχομένου και έχει μετατραπεί σε ένα σύνθημα, σε ένα πουκάμισο που δεν είναι καθόλου αδειανό, παρά γεμάτο Univeralists (πολλοί από αυτούς είναι μάλιστα Unitarian Universalists χωρίς να το συνειδητοποιούν χρησιμοποιώντας ένα κοσμικοliberalistiκο λεξιλόγιο' ο Unitarianιστικός λόγος έχει γίνει κυρίαρχος «public discourse» ως εκλαικευμένος liberal humanitarianiστικός» λόγος), οι οποίοι συνυπάρχουν με Globalists, Cosmopolitanists και Liberal Imperialists, ακόμα και η λεγόμενη Socialist International, δεν κρατά παρά το όνομα -και στο socialist και στο international.
---------------------------------------------------------------

β´
Σύμφωνα με τον Καθηγητή Northedge,
Είναι ευρέως γνωστό ότι η έκφραση "international" άρχισε να χρησιμοποιείται μέσω του περίφημου λάθους που έκανε ο Jeremy Bentham όταν την επινόησε για να περιγράψει το σύστημα δικαίου μεταξύ των κυρίαρχων κρατών ως μια μετάφραση του όρου ius gentium, τον οποίο οι Ρωμαίοι χρησιμοποιούσαν για να αναφερθούν στο σύνολο των κανόνων, που ελεγχόταν, ασφαλώς, από την ίδια τη Ρώμη, ανάμεσα στους ίδιους και τις φυλές της Ιταλίας και αργότερα τα διάφορα τμήματα της Ρωμαϊκής Αυτοκρατορίας.
Άλλη μια αναφορά στο νεολογισμό της φράσης του Bentham, το "international law", εντοπίζεται στο The Concept of Law του Καθηγητή H. L. A. Hart, ο ίδιος ένας εκδότης των έργων του Bentham. Στο τελευταίο κεφάλαιο αυτού του γνωστού βιβλίου, ο Hart συζητά το ερώτημα κατά πόσο το διεθνές δίκαιο είναι πράγματι δίκαιο – πιθανώς το πιο συχνό θέμα συζήτησης γι’ αυτό το δίκαιο – και υποστηρίζει ότι υπάρχουν αναλογίες περιεχομένου μεταξύ του international [διεθνούς] και του municipal [κοινοτικού, δημοτικού ή εθνικού] δικαίου. Επομένως,
Οι αναλογίες στο περιεχόμενο συνίστανται στο εύρος των αρχών, των γενικών ιδεών, και των μεθόδων που είναι κοινά και για το municipal και για το international δίκαιο και κάνουν τις τεχνικές των δικηγόρων ελευθέρως μεταβιβάσιμες από το ένα στο άλλο. Ο Bentham, ο ιδρυτής της έκφρασης "international law", την υπερασπίστηκε απλώς με το να πει ότι ήταν «επαρκώς ανάλογη» του municipal law. Επί αυτού, δύο σχόλια είναι πιθανόν αξιοσημείωτα. Πρώτον, ότι η αναλογία υπάρχει ως προς το περιεχόμενο, όχι ως προς τη μορφή. Δεύτερον, ότι σε αυτή την αναλογία του περιεχομένου, δεν υπάρχουν άλλοι κοινωνικοί κανόνες που να είναι τόσο κοντά στο εθνικό δίκαιο όσο αυτοί του διεθνούς δικαίου.
Πιο πρόσφατα, ο Καθηγητής Bull, στο έργο του, Η Άναρχη Κοινωνία, έχει αναφερθεί στο παραπάνω απόσπασμα από το The Concept of Law, χωρίς καμία εξέταση της ακρίβειας του ισχυρισμού του συγγραφέα του και υπαινίχθηκε ότι ο Bentham, ο πρωτουργός του όρου του "διεθνούς δικαίου", πράγματι είπε ότι οι κανόνες που εμπεριέχονται σε αυτό ήταν «επαρκώς ανάλογοι» με αυτούς του εθνικού δικαίου για να δικαιολογήσει την εφαρμογή του όρου "δίκαιο".


.~`~.
Για περαιτέρω ιχνηλάτηση και πληρέστερη προοπτική