31 Μαΐου 2013

Τύποι πολιτικής οργάνωσης που έπρεπε να υπερνικήθούν για να δημιουργηθεί το σύγχρονο κράτος (εν συντομία) μέρος α´.


.~`~.
Ι

Ενόσω οι βασιλείς κέρδιζαν τον αγώνα εναντίον της εκκλησίας, η Αγία Ρωμαϊκή Αυτοκρατορία επίσης υποχωρούσε μπροστά στην επέλαση τους... Η ειρήνη της Βεστφαλίας, το 1648, η οποία τερμάτισε τον πόλεμο, σηματοδότησε τον θρίαμβο του μονάρχη τόσο επί της Αυτοκρατορίας όσο και επί της εκκλησίας... η Αυτοκρατορία, αντί να προστατεύει την ειρήνη των άλλων χρειαζόταν προστασία η ίδια.

Οι συνθήκες της Βεστφαλίας ήταν επίσης οι πρώτες που, παραβιάζοντας κάθε προηγούμενη πρακτική, δεν μνημόνευαν καν τον Θεό... Παρότι οι Συνθήκες δεν κατάφεραν να εμποδίσουν την έκρηξη νέων πολέμων, σε έναν κόσμο όπου η Αυτοκρατορία ήταν εμφανώς ανίκανη πλέον να διατηρήσει τις θέσεις της ακόμη και μέσα στη Γερμανία, η κοσμοαντίληψη που εξέφραζαν διατηρήθηκε με αξιοσημείωτη επιτυχία. Η χαραυγή του Διαφωτισμού σήμαινε ότι η επίγνωση της πολιτισμικής ενότητας της Ευρώπης ήταν ισχυρότερη από οποτεδήποτε άλλοτε' από την άλλη πλευρά, η παλαιά Res Publica Christiana ήταν οριστικά νεκρή. Από το χάος του πολέμου, μια νέα τάξη, βασισμένη σε μια γενική ισορροπία ισχύος... εμφανίστηκε έτοιμη να πάρει τη θέση της.

Ενώ κέρδιζαν τον αγώνα εναντίον της οικουμενικότητας της εκκλησίας και της Αυτοκρατορίας, οι μονάρχες σημείωναν ταυτόχρονα επιτυχίες εναντίον του φεουδαρχικού τοπικισμού. Για την ακρίβεια, οι δύο αυτές διαδικασίες ήταν αλληλένδετες. Η εκκλησία ήταν μεν οικουμενικός οργανισμός, όμως μεγάλο μέρος της ισχύος της ήταν τοπικό... Στην Αγγλία, τη Γαλλία και την Ισπανία, η μάχη ανάμεσα στο στέμμα και την αριστοκρατία ακολούθησε λίγο πολύ την ίδια κατεύθυνση και, αργά ή γρήγορα, κατέληξε σε παρόμοια αποτελέσματα, καθώς το στέμμα ενισχυόταν εις βάρος της αριστοκρατίας. Στη Γερμανία, η κατάσταση ήταν τελείως διαφορετική. Όσο ζωντανή και να ήταν η ιδέα της Αγίας Ρωμαϊκής Αυτοκρατορίας -νοερά θα λέγαμε-, η πραγματική της ισχύ μειωνόταν σταθερά... Η κατάσταση επιδεινωνόταν λόγω της διαμάχης με την εκκλησία από τη μια πλευρά και τις πολλαπλές δεσμεύσεις των αυτοκρατόρων εκτός των ορίων της Γερμανίας από την άλλη' τα ισχυρότερα μέλη της αριστοκρατίας όχι μόνο δεν έχασαν την ανεξαρτησία τους, αλλά κατόρθωσαν να αυξήσουν τα εδάφη τους...

Ο παράγοντας που έπαιξε καθοριστικό ρόλο σ' αυτό ήταν, για άλλη μια φορά, η Μεταρρύθμιση... Η νίκη των μοναρχών επί των αριστοκρατών επιτεύχθηκε, από πολλές απόψεις, εις βάρος της υπόλοιπης κοινωνίας. Με την εξαίρεση της Αγγλίας όπου η Επανάσταση του 1688 έθεσε όλες τις τάξεις υπό το εθιμικό δίκαιο, πολλά από τα προνόμια της αριστοκρατίας επιβίωσαν ανέπαφα... Δεν είναι επομένως αξιοπερίεργο το γεγονός ότι, από εκείνη τη περίοδο μέχρι τον κατακλυσμό του 1789 -για την ακρίβεια μέχρι τις ανακατατάξεις του 1848-, κάθε φορά που απειλούνταν οι μονάρχες, η αριστοκρατία τασσόνταν στο πλευρό τους, τους συμπαραστεκόταν, πολεμούσε μαζί τους... Παρ' όλα αυτά, το τίμημα των προνομίων ήταν η απώλεια της ανεξαρτησίας. Από ανταγωνιστές του στέμματος, οι ευγενείς μετατράπηκαν σε συνεργάτες του...

Εκτός από την εκκλησία, την αυτοκρατορία και την αριστοκρατία, ο τέταρτος τύπος πολιτικής οργάνωσης που θα έπρεπε να υπερνικήθει για να δημιουργηθεί το σύγχρονο κράτος ήταν οι κοινότητες των πόλεων.

Με το πλεονέκτημα της εκ των υστέρων γνώσης -που είναι πάντα ο καλύτερος φίλος του ιστορικού (εκτός αν είναι ο Θουκυδίδης)-, ο θρίαμβος των μοναρχών την περίοδο που εξετάζουμε φαίνεται αναπόφευκτος. Ίσως ο σημαντικότερος παράγοντας που οδήγησε στο αποτέλεσμα αυτό να ήταν η παρατεταμένη, και όπως φαίνεται προδιαγεγραμμένη, σύγκρουση μεταξύ του πάπα και του αυτοκράτορα, η οποία επέτρεπε στους μονάρχες να χρησιμοποιούν τον έναν εναντίον του άλλου' εάν ο αυτοκράτορας ήταν ταυτόχρονα και επικεφαλής της κατεστημένης θρησκείας, όπως συνέβαινε σε όλα σχεδόν τα υπόλοιπα μέρη του κόσμου όπου υπήρχαν παρόμοια πολιτικά συστήματα, τότε είναι σχεδόν βέβαιο ότι η εξουσία του θα αποδεικνυόταν αποπνικτική και το σύγχρονο κράτος δεν θα γεννιόταν ποτέ.

.~`~.
ΙΙ

Όπως εξελίχτηκαν τα πράγματα, η θρησκευτική μεταρρύθμιση και ο κατακερματισμός της αυτοκρατορικής πολιτικής εξουσίας πορεύτηκαν χέρι με χέρι απολήγοντας στη Μεταρρύθμιση. Σχεδόν ανεξαρτήτως του αν υποστήριζαν τις μεταρρυθμίσεις ή ήταν αντίθετοι προς αυτές, οι μονάρχες αποκόμισαν τα οφέλη... Όπως με τον πάπα και τον αυτοκράτορα, έτσι και με τις πόλεις, οι μονάρχες έπαιξαν συχνά με το «διαίρει και βασίλευε»...

Αν προσεγγίσει κανείς το ζήτημα από μια άλλη οπτική γωνία, ούτε η αριστοκρατία ούτε οι πόλεις ηττήθηκαν τόσο αποφασιστικά...

η πρώτη διατήρησε κατά κανόνα τα προνόμια της -όπως την απαλλαγή από την φορολογία- και σχεδόν το μονοπώλιο των ανώτερων βαθμίδων της διακυβέρνησης. Οι κάτοικοι των πόλεων έχασαν την πολιτική ανεξαρτησία τους και, ως μέλη της Τρίτης Τάξης, αποκλείστηκαν από τις κυβερνητικές βαθμίδες' σε αντίστάθμισμα όμως, το οικονομικό σύστημα όπου οι κάτοικοι των πόλεων ήταν ταυτόχρονα οι κύριοι υποστηρικτές και οι κύριοι ωφελημένοι γνώρισε πρωτοφανή άνθηση. Ιδίως στη Δυτική Ευρώπη, ο καπιταλισμός και η μοναρχία συμπορεύτηκαν. Είτε μέσω της φορολογίας είτε μέσω δανείων, ο καπιταλισμός έδινε στη μοναρχία οικονομική δύναμη, ενώ η μοναρχία ξεπλήρωνε το χρέος της παρέχοντας στο καπιταλιστικό εγχείρημα στρατιωτική προστασία, τόσο εντός της χώρας όσο και, αργότερα πέραν των συνόρων της...

Με όποιον τρόπο και αν το δει κανείς, η χαραυγή της απολυταρχίας βρήκε του ηγεμόνες εξυψωμένους σε επίπεδα λαμπρότητας που σπάνια είχαν επιτύχει αν ποτέ οραματιστεί, οι συγκριτικά ταπεινοί μεσαιωνικοί προκάτοχοι τους... Αφού εξόντωσαν τους ανταγωνιστές τους ή τους έθεσαν στην υπηρεσία τους, οι βασιλείς διέθεταν θεωρητικά πρωτοφανή δύναμη. Στην πράξη όμως, ο αριθμός των ακολούθων από τους οποίους περιστοιχίζονταν και ο βαθμός της τελετουργίας στον οποίον επέμεναν, έτειναν προς την αντίθετη κατεύθυνση... όσο πιο απολυταρχικός ήταν ένας μονάρχης, τόσο μεγαλύτερη ήταν η εξάρτηση του από τους απρόσωπους γραφειοκρατικούς, στρατιωτικούς και νομικούς μηχανισμούς, προκειμένου να διαβιβάσει τη βούληση του και να την επιβάλλει στην ευρύτερη κοινωνία. Τελικά, οι μηχανισμοί αυτοί αποδείχτηκαν ικανοί να λειτουργήσουν χωρίς τον μονάρχη και να του αφαιρέσουν την εξουσία.

.~`~.
ΙΙΙ

Το σύστημα διακυβέρνησης που εμφανίστηκε στην Ευρώπη κατά το διάστημα 1337-1648 ήταν απότοκο της φεουδαρχίας, αλλά αναζητούσε πρότυπα στη ρωμαϊκή αυτοκρατορική περίοδο. Επίπλέον, εξακολούθησε να είναι, στις περισσότερες πτυχές του, εντελώς προσωπικό.

Το κράτος, ως αφηρημένος οργανισμός με αυτόνομη νομική προσωπικότητα, ξεχωριστή από την προσωπικότητα του ηγεμόνα, δεν υπήρχε ακόμη.

Έτσι, γύρω στα 1500, ο όρος «κράτος» σήμαινε στην Ιταλία «μηχανισμός διακυβέρνησης», όπως για παράδειγμα όταν ο Γκουιτσιαρντίνι έγραφε για το «κράτος των Μεδίκων» και «όσους στην Φλωρεντία ήθελαν να αλλάξουν το κράτος». Έτσι, το να πεί κανείς, όπως κάνουν πολλοί ιστορικοί, ότι το κράτος υπερνίκησε την εκκλησία, την αυτοκρατορία, την αριστοκρατία και τις πόλεις είναι λανθασμένο.

Η αλήθεια είναι ότι οι παραπάνω νίκες ήταν επιτεύγματα των βασιλέων που είχαν απολυταρχικές πεποιθήσεις ή, όπως στη Γερμανία ηγεμόνων των οποίων οι τίτλοι ήταν λιγότερο υψηλοί, αλλά η θέση τους απέναντι στις κοινωνίες τους και τους συναδέλφους τους είχε ουσιαστικά μοναρχικό χαρακτήρα...

Ακόμη και η αγγλική λέξη state και οι αντίστοιχες της σε άλλες ευρωπαϊκές γλώσσες, που μεταξύ άλλων σημαίνουν «κράτος», χρησιμοποιούνταν είτε για να περιγράψει τις τάξεις (etats στα γαλλικά) που υπήρχαν στο εσωτερικό των παραπάνω εδαφικών μονάδων -η τάξη των αριστοκρατών, η τάξη των κληρικών και η τάξη των κοινών ανθρώπων- είτε για να περιγράψει την «κατάσταση» κάθε μονάδας - στην οποία περιλαμβάνονταν και οι πόροι της, ιδίως οικονομικοί. Οι εν λόγω εδαφικές μονάδες άρχισαν να αποκαλούνται «κράτη» μόνο κατά το πρώτο ήμισυ του δεκάτου εβδόμου αιώνα.

...ο συγκεντρωτισμός δεν αρκεί από μόνος του για να έχουμε κράτος... από την εποχή της αρχαίας Αιγύπτου και μετά, πολλές πολιτικές οντότητες, γνωστές ως αυτοκρατορίες, ήταν όσο πιο συγκεντρωτικές γινόταν, τουλάχιστον θεωρητικά, και σε όσο βαθμό επέτρεπαν τα υπάρχοντα τεχνολογικά μέσα. Δεν προκαλεί έκπληξη ότι οι μονάρχες του δεκάτου εβδόμου αιώνα προσπάθησαν συνειδητά να μιμηθούν τη ρωμαϊκή αυτοκρατορία... να υιοθετούν τα σύμβολα των καισάρων και να προπαγανδίζουν την ιδεολογία της παραίτησης και της κοινωφελούς δράσης, που είναι γνωστή ως νεοστωικισμός [G. Oestreich, Neostoicism and the origin of modern state].


Αντιθέτως, η αληθινή ιστορία του απολυταρχικού κράτους δεν συνδέεται τόσο με τον δεσποτισμό αυτόν καθ' αυτόν, όσο με τον τρόπο με τον οποίο, μεταξύ 1648 και 1789, το πρόσωπο του ηγεμόνα και το «κράτος» του διαχωρίστηκαν το ένα από το άλλο, ώσπου το πρώτο να χάσει σχεδόν κάθε σημασία σε σχέση με το δεύτερο.

Η ιστορία αυτή, που αποτελεί σχεδόν εξ ολοκλήρου δυτικοευρωπαική εξέλιξη και δεν εξήχθη σε άλλες ηπείρους παρά μόνο έπειτα από πολύ μεγάλο χρονικό διάστημα, θα αναλυθεί σε τέσσερα μέρη.

Πρώτον, θα ανιχνεύσουμε την άνοδο του γραφειοκρατικού μηχανισμού και τον τρόπο με τον οποίον απελευθερώθηκε τόσο από τον βασιλικό έλεγχο όσο και από την κοινωνία των πολιτών. Δεύτερον, θα δείξουμε πως ο μηχανισμός αυτός ενίσχυσε τον έλεγχο του επί της κοινωνίας καθορίζοντας τα όρια της, συλλέγοντας κάθε είδους πληροφορία σχετικά με αυτήν και φορολογώντας την. Τρίτον, θα πρέπει να εξετάσουμε τον τρόπο με τον οποίον ο συνδυασμός γραφειοκρατίας και φόρων επέτρεψε στο κράτος να δημιουργήσει ένοπλες δυνάμεις για εσωτερική και εξωτερική χρήση και, συνεπώς, να εγκαθιδρύσει μονοπώλιο ως προς τη χρήση βίας. Τέλος, είναι απαραίτητο να εξακριβωθεί ο τρόπος με τον οποίον η πολιτική θεωρία συνόδευε όλες αυτές τις εξελίξεις και τις νομιμοποιούσε.

Martin van Creveld
Η Άνοδος και η Πτώση του Κράτους
Εκδ. Κων. Τουρίκη

.~`~.
Για περαιτέρω ιχνηλάτηση και πληρέστερη προοπτική