29 Απριλίου 2013

E.H.Carr - Πολιτική, ισχύς και ηθική' η «αντίθεση» μεταξύ της πολιτικής και της ηθικής και ο «διαχωρισμός» των σφαιρών της πολιτικής και της ηθικής που συνδέει την οικονομία με την ηθική, καθώς και ορισμένα ρωμαιοδυτικά παραλειπόμενα.


Ο ουτοπιστής που ονειρεύεται ότι είναι δυνατόν να εξαλείψει την αυταρχικότητα από την πολιτική και να στηρίξει ένα πολιτικό σύστημα μόνο στην ηθική απέχει από τον σκοπό του όσο και ο ρεαλιστής που πιστεύει ότι ο αλτρουισμός είναι μια ψευδαίσθηση και ότι κάθε πολιτική πράξη βασίζεται στην ιδιοτέλεια...
...ο homo politicus που δεν επιδιώκει τίποτα άλλο από την ισχύ είναι ένας τόσο εξωπραγματικός μύθος όσο και ο μύθος του homo economicus, ο οποίος δεν επιδιώκει τίποτα άλλο πέρα από το κέρδος.

-------------------------------------------------------------------------------------------------
Το κύριο χαρακτηριστικό του πολιτικού ανθρώπου είναι η μνήμη, η ά-λήθεια,
η οποία συνδέει τον τόπο (τόπος είναι και η Ιθάκη του Καβάφη) και τα βιώματα με την ελευθερία,
όχι η ισχύς και ο ηθικισμός' πόσο μάλλον η λατρεία τους.
-------------------------------------------------------------------------------------------------

Η πολιτική πράξη πρέπει να στηρίζεται σε έναν συντονισμό της ηθικής και της ισχύος. Η αλήθεια αυτή έχει πρακτική σημασία. Είναι εξίσου ολέθριο στην πολιτική να αγνοεί κανείς την ισχύ όσο είναι να αγνοεί την ηθική. Η μοίρα της Κίνας τον 19ο αιώνα είναι ένα παράδειγμα του τι συμβαίνει σε μια χώρα που αρέσκεται να πιστεύει στην ηθική ανωτερότητα του πολιτισμού της και να περιφρονεί τις μεθόδους ισχύος...

-------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------
Παρέκβαση α'


Οι ΗΠΑ, η Βρετανία (βλέπε και Ινδία), η Ιαπωνία, η Ρωσία, η Αυστροουγγαρία, η Γαλλία, η Ιταλία και η Γερμανία συμμάχησαν -αν μη τι άλλο «πολυπολιτισμικά» αν κρίνουμε από τη φωτογραφία- για να αντιμετωπίσουν την εξέγερση των μπόξερ - οι οποίοι πίστευαν ότι η ηθική ανωτερότητα, τα φυλαχτά και η γυμναστική θα τους έκαναν άτρωτους... Την ίδια περίοδο εξελίσσονται και οι εξαιρετικά οργανωμένες και σχεδιασμένες προτεσταντικές ιεραποστολές από τις Η.Π.Α στην Κίνα -παράλληλα και στην Οθωμανική αυτοκρατορία. Ένας τρόπος διείσδυσης των Η.Π.Α σε άλλα κράτη που δεν έχει αναδειχθεί αρκετά και συνεχίζεται με διαφορετική μορφή στις μέρες μας, μέσω της ίδρυσης αμερικάνικων κολεγίων στην Βαγδάτη -μετά τον πόλεμο-, στο Αφγανιστάν -μετά το πόλεμο κ.λπ.
Πολύ θα ήθελα να γνωρίζω μετά από μια-δύό δεκαετίες πόσοι απόφοιτοι θα έχουν στελεχώσει τη mediaκη, επιχειρηματική και πολιτική ελίτ αυτών των χωρών... (χωρίς βέβαια να σημαίνει αυτό κάτι αυτονόητα για όλους όσους φοιτούν)
-------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------

Από την άλλη πλευρά, ο ρεαλιστής ο οποίος πιστεύει ότι, αν επιζητήσεις την ισχύ, θα βρεθεί τρόπος να εδραιωθεί η ηθική τάξη, σφάλλει επίσης. Η πιο πρόσφατη μορφή αυτού του δόγματος εκφράζεται με την πολύ γνωστή φράση: «Η λειτουργία της ισχύος είναι να δίνει χρόνο στις ηθικές ιδέες να ριζώσουν». Διεθνώς το επιχείρημα αυτό χρησιμοποιήθηκε το 1919 από εκείνους που, ανίκανοι να υπερασπιστούν με ηθικά επιχειρήματα τη Συνθήκη των Βερσαλιών, υποστήριζαν ότι αυτή η αρχική πράξη ισχύος θα προετοίμαζε το έδαφος για επακόλουθο ηθικό κατευνασμό...
Η πλάνη ότι μπορεί να δοθεί προτεραιότητα στην ισχύ και ότι η ηθική θα ακολουθήσει είναι εξίσου επικίνδυνη με την πλάνη ότι προτεραιότητα μπορεί να δοθεί στην ηθική εξουσία και ότι η ισχύς θα ακολουθήσει...
...πρέπει να επισημάνουμε τις απόψεις εκείνων που, αν και απέχουν πολύ από το να είναι ρεαλιστές, ταυτίζουν την πολιτική με την ισχύ και πιστεύουν ότι οι ηθικές έννοιες πρέπει να αποκλειστούν στο σύνολο τους από τη σφαίρα της πολιτικής. Υπάρχει, σύμφωνα με την άποψη αυτή, μια βασική αντινομία ανάμεσα στην πολιτική και την ηθική' και ο ηθικός άνθρωπος ως τέτοιος δεν πρέπει επομένως να έχει καμία σχέση με την πολιτική. Η θέση αυτή έχει πολλά θέλγητρα και επανεμφανίζεται σε διαφορετικές περιόδους της Ιστορίας και σε διαφορετικά πλαίσια. Παίρνει τρεις τουλάχιστον μορφές:

(i) Η απλούστερη μορφή της είναι το δόγμα της μη αντίστασης. Ο ηθικός άνθρωπος αναγνωρίζει την ύπαρξη της πολιτικής ισχύος ως κακό, αλλά θεωρεί τη χρήση της ισχύος έναντι μιας άλλης ισχύος ως ακόμη μεγαλύτερο κακό. Αυτή είναι η βάση δογμάτων μη αντίστασης όπως εκείνα του Ιησού ή του Gandhi ή του σύγχρονου πασιφισμού. Ισοδυναμεί, με λίγα λόγια, με το μποϊκοτάρισμα της πολιτικής [και βολεύει μια χαρά όσες δυνάμεις πρεσβεύουν πως «η εξουσία» είναι ειδικά πολιτικό φαινόμενο και αυτή τη θέση έχουν προπαγανδίσει κατά καιρούς χριστιανίζουσες, οικονομοκεντρικές, αναρχίζουσες και ψυχολογικές θεωρήσεις.]
(ii) Η δεύτερη μορφή της αντίθεσης μεταξύ της πολιτικής και της ηθικής είναι ο αναρχισμός. Το κράτος ως το βασικό όργανο της πολιτικής ισχύος [με αυτή τη φράση βρισκόμαστε ήδη στους Νέους Χρόνους καθώς οι Έλληνες, που κάπως παραπάνω... «συνέβαλαν» στη δημιουργία της πολιτικής, από τους ιερείς, δεν αντιλήφθηκαν ποτέ το κράτος ως αφηρημένη οντότητα, ξεχωριστή από τους πολίτες, ως ξεχωριστό νομικό πρόσωπο] είναι η «πιο κατάφωρη, η πιο κυνική και η πιο απόλυτη άρνηση της ανθρωπότητας» [Bakunin]. Ο αναρχικός θα χρησιμοποιήσει την ισχύ για να ανατρέψει το κράτος. Αυτή η επαναστατική ισχύς δεν θεωρείται, ωστόσο, πολιτική ισχύς, αλλά η αυθόρμητη εξέγερση της προσβεβλημένης ατομικής συνείδησης. Δεν επιδιώκει να δημιουργήσει μια νέα πολιτική κοινωνία, η οποία θα πάρει τη θέση της παλιάς, αλλά μια ηθική κοινωνία από την οποία η ισχύς και, κατά συνέπεια, η πολιτική αποκλείονται εντελώς.
«Οι αρχές της Επί του Όρους Ομιλίας», παρατήρησε πρόσφατα ένας Άγγλος κληρικός, θα σήμαιναν «αιφνίδιο θάνατο για την πολιτισμένη κοινωνία». Ο αναρχικός θέτει σκοπό του να καταστρέψει την «πολιτισμένη κοινωνία» εν ονόματι της Επί του Όρους Ομιλίας.

-------------------------------------------------------------------------------------------------
Υπάρχει ο Αντισθένης, ο οποίος πολέμησε στον Πελοποννησιακό Πόλεμο (όπως και ο Θουκυδίδης, ο οποίος δεν ήταν ένας αυλικός σαν τον Μακιαβέλλι), οι πρωτοχριστιανικές κοινότητες και ο όψιμος μετέπειτα «αναρχισμός»' και σίγουρα υπάρχει -ο αρχαίος κυνισμός και ο τωρινός. Πόσους «Άθεους» χριστιανούς γνωρίζω που βρίζουν τον χριστιανισμό και δεν είναι παρά η έσχατη συνέπεια του... Για να μην αναφερθώ σε «Άθεους» αναρχίζοντες -πολλές φορές και ανέραστους- αντιχριστιανους που πουριτανοπροτεσταντίζουν μέχρι το μεδούλι...
-------------------------------------------------------------------------------------------------

(iii) Μια τρίτη σχολή σκέψης αρχίζει από την ίδια αρχή της βασικής αντίθεσης ηθικής και πολιτικής, αλλά καταλήγει σε ένα εντελώς διαφορετικό συμπέρασμα. Η εντολή του Ιησού «αποδώσατε τα του Θεού τω Θεό και τα του Καίσαρος τω Καίσαρι» υποδηλώνει την ύπαρξη δύο ξεχωριστών σφαιρών: την πολιτική και την ηθική...
Η παράδοση αυτή, που παρέμεινε σε λανθάνουσα κατάσταση καθ' όλη τη διάρκεια του Μεσαίωνα, όταν η εκκλησιαστική και η κοσμική εξουσία ήταν θεωρητικά μια, αναβίωσε από τον Λούθηρο [πάλι αυτός μπροστά μου...] προκειμένου να επιτύχει να συμβιβάσει τη μεταρρυθμισμένη Εκκλησία και το κράτος... Ο διαχωρισμός των αρμοδιοτήτων [«αρμοδιότητα» είναι μια περιγραφική ή κεκαλυμμένη λέξη, για τον συνθηματολογικό όρο «εξουσία»] του Καίσαρα και του Θεού εμπεριέχεται στην ίδια την έννοια της «εγκαθιδρυμένης» Εκκλησίας... το δόγμα ότι η χριστιανική ηθική δεν έχει καμία σχέση με την πολιτική υποστηρίζεται έντονα από το ναζιστικό καθεστώς...

Αυτή η θεωρία διαχωρισμού των σφαιρών της πολιτικής και της ηθικής είναι επιφανειακά γοητευτική, έστω και μόνο επειδή αποφεύγει το άλυτο πρόβλημα της εύρεσης μιας ηθικής αιτιολόγησης της χρήσης της βίας. Όμως, σε τελική ανάλυση, δεν είναι ικανοποιητική. Τόσο η μη αντίσταση όσο και ο αναρχισμός είναι σύμβουλοι της απόγνωσης, που φαίνεται να βρίσκουν ευρύτατη αποδοχή μόνο εκεί όπου οι άνθρωποι αισθάνονται απελπισμένοι και ότι δεν θα μπορέσουν να επιτύχουν κάτι με την πολιτική δράση' και η προσπάθεια να κρατηθούν ο Θεός και ο Καίσαρας σε εντελώς ξεχωριστές σφαίρες έρχεται σε πολύ μεγάλη αντίθεση με τη βαθιά ριζωμένη επιθυμία του ανθρώπινου νου να αναγάγει την άποψη του για τον κόσμο σε κάποιου είδους ηθική τάξη. Μακροπρόθεσμα δεν είμαστε ικανοποιημένοι να πιστεύουμε ότι αυτό που πολιτικά είναι καλό είναι κακό ηθικά' και αφού δεν μπορούμε ούτε να ηθικοποιήσουμε την ισχύ ούτε να αποβάλουμε την ισχύ από την πολιτική, ερχόμαστε αντιμέτωποι με ένα δίλημμα, το οποίο δεν μπορεί να επιλυθεί απόλυτα. Το ιδανικό δεν μπορεί να θεσμοποιηθεί ούτε ο θεσμός να εξιδανικευτεί.

-------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------
Παρέκβαση β'
I
Ηθικοοικονομικο - πολιτικά

Ηθική - διαχωρισμένη από, και μη έχουσα σχέση με την - Ισχύ
Οικονομία - διαχωρισμένη από, και μη έχουσα σχέση με την - Πολιτική
Ειρήνη (εμπόριο) - διαχωρισμένη από, και μη έχουσα σχέση με τον - Πόλεμο

Θεός (κέρδος) - διαχωρισμένός από, και μη έχων σχέση με τον - Καίσαρα

Η ηθική και η οικονομία οδηγουν στην ειρήνη -του εμπορίου- με Θεό το κέρδος.

Στην παραπάνω πρόταση συμπηκνώνεται σχεδόν όλη η ιδεολογία του αγγλοσαξονικού liberalismου -δηλαδή του ηθικιστικοειρηνιστικού εμπορευματικού οικονομικόδαρβινισμού ο οποίος επιβλήθηκε ως δήθεν «φιλελευθερισμός» (καθώς σχετίζεται και με άλλα ζητήματα). Η τελική μορφή λαμβάνει χώρα με τη προσθήκη του δαρβινισμού της αποδοτικότητας-κεφαλαιοπαραγωγικότητας, του ψυχολογισμού και της ιδιωτείας ως -ωφελιμισμού της- ατομικότητας. Εάν προσθέσουμε στα προηγούμενα και έναν ρωμαϊκής καταγωγής νομικισμό και την πουριτανική ηθική -και την ανατίμηση της εργασίας- πλησιάζουμε πολύ κοντά σε κάτι που αυτοπροβάλεται ως «δυτικός πολιτισμός» και υποτίθεται πως είναι «συνέχεια του ελληνικού πολιτισμού».

*
Συχνότατα λησμονείται ότι ο μαρξιστικός οικονομισμός συνιστά άμεσον απότοκο και άμεση κληρονομιά του φιλελευθερισμού, ο οποίος πρώτος στην ιστορία προέταξε με απόλυτο τρόπο την οικονομική δραστηριότητα - και το έκαμε με πολεμικά και ιδεολογικά κίνητρα, θέλοντας να αποδείξει ότι στυλοβάτης της κοινωνίας είναι ο «παραγωγικός» κεφαλαιούχος αστός και όχι η «πολιτική» φεουδαλική αριστοκρατία, που επικέντρωνε την τιμή της στις πολεμικές της επιδόσεις. Ακριβώς επειδή ο οικονομισμός είναι σαρξ εκ της σαρκός του φιλελευθερισμού παρατηρούμε μετά το 1989 ότι η αποσύνθεση του «ιστορικού υλισμού» και της «οικονομικής ερμηνείας» της ιστορίας όχι μόνον δεν συνεπέφερε την υποχώρηση του οικονομισμού, αλλά είχε το αντίθετο αποτέλεσμα. Την εποχή του Ψυχρού Πολέμου οι «φιλελεύθεροι» αντίπαλοι του μαρξισμού ήσαν υποχρεωμένοι να πολεμούν τον «υλισμό» υπογραμμίζοντας τους «πνευματικούς», «πολιτικούς», «πολιτισμικούς», «εθνικούς» και λοιπούς μη οικονομικούς παράγοντες. Σήμερα όμως ο δυτικός καπιταλιστικός φιλελευθερισμός δεν χρειάζεται ν' ασκεί ιδεολογική πολεμική απ' αυτήν τη σκοπιά, και μπορεί να δείχνει απροκάλυπτα -ενίοτε και αδιάντροπα- το οικονομίστικο του πρόσωπο, ιεραρχώντας με οικονομίστικα κριτήρια όχι μόνον τους ιστορικούς παράγοντες, αλλά και τις ίδιες τις «πνευματικές αξίες»...
Ο ουσιώδης κοινός παρονομαστής του αρχικού μαρξισμού και καπιταλιστικού φιλελευθερισμού έγκειται στη βεβαιότητα κατάργησης των πολέμων μέσω της απορρόφησης του πολιτικού στοιχείου από το οικονομικό.
Παναγιώτης Κονδύλης

II
Περί «ατομικότητας» μιλώντας
Λες και τάχα μου, στην Ιλιάδα, το ιδρυτικό κείμενο της «δυτικής» λογοτεχνίας, δεν υπάρχει ήδη στους πρώτους 30 στίχους (συγκεκριμένα στον 29ο στίχο) ένα ολοστρόγγυλο ἐγὼ...

τὴν δ᾿ ἐγὼ οὐ λύσω· πρίν μιν καὶ γῆρας ἔπεισιν
Λες και είναι η αποθέωση της περιγραφής του ανθρώπου της «κοινότητας» και δεν μπορέι να ιδωθεί πλάι και συμπληρωματικά
ο Αχιλλέας στην Ιλιάδα - και όχι διαχωρισμένος, και μη σχέση έχων - με τον Οδυσσέα στην Οδύσσεια.

III
Περί ισχύος και potestas μιλώντας και -αυτονόητου δήθεν- «ελληνορωμαισμού»

Όταν συγκρίνουμε τις έννοιες της ισχύος στην αρχαία ελληνική και στην αρχαία ρωμαϊκή πολιτική σκέψη, μπορούμε να πούμε ότι οι Έλληνες αποδέχονταν τη γενική ιδεά της ισχύος [Η ομορφιά θα σώσει αυτές και αυτούς που μπορούν να την δούν, ηθική και ομορφιά, ομορφιά και δύναμη] ενώ οι Ρωμαίοι την αποτιμούσαν ως καθαρή πολιτική ιδέα... Οι Ρωμαίοι αποδέχονταν μια διακριτή έννοια της πολιτικής ισχύος με το να τονίζουν την ουδετερότητα της έναντι του ηθικού... Αυτό δημιούργησε μια οντολογικά αδιαπέραστη αντίληψη περί ισχύος... Η ισχύς [ως potestas πλέον] άρχισε να χρησιμοποιείται ως αυτόνομη πολιτική έννοια, αφού η νομική χρήση μετέτρεψε την ελληνική ιδέα της ηθικής ισχύος στη ρωμαϊκή ιδέα της πολιτικής ισχύος... Η σύγχρονη ιδέα της πολιτικής ισχύος μπορεί να θεωρηθεί ως μια λεπτομερής επανεμφάνιση της ρωμαϊκής αντίληψης περί της πολιτικής ισχύος...
Ahmet Davutoğlu

Η Ρώμη, αυτή η παραμορφωτική διαμεσολάβηση ανάμεσα στην Ευρώπη και την Ελλάδα...
Fernand Braudel
-------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------

«Η πολιτική», γράφει ο δρ. Niebuhr, «θα είναι, μέχρι το τέλος της ιστορίας, ένας χώρος όπου η συνείδηση και η ισχύς συναντιούνται, όπου οι ηθικοί και οι καταναγκαστικοί παράγοντες της ανθρώπινης ζωής θα εισχωρούν οι μεν στους δε και αντίστροφα και θα επεξεργάζονται τους αβέβαιους και δύσκολους συμβιβασμούς τους». Οι συμβιβασμοί, όπως και οι λύσεις των άλλων ανθρώπινων προβλημάτων, θα παραμείνουν δύσκολοι και αβέβαιοι. Είναι όμως σημαντικό μέρος ενός συμβιβασμού να λαμβάνονται υπόψη και οι δύο παράγοντες.
Επομένως, πρέπει να αναλύσουμε τώρα τον ρόλο που διαδραματίζουν στη διεθνή πολιτική αυτοί οι δύο βασικοί παράγοντες:
η ισχύς και η ηθική.

Edward H. Carr
Η Εικοσαετής Κρίση 1919-1939
Πρώτη έκδοση, 1939

.~`~.
Για περαιτέρω ιχνηλάτηση και πληρέστερη προοπτική