11 Φεβρουαρίου 2013

Γεγονότα και πολεμικές, ιδεολογίες και ερμηνείες - από τον Κονδύλη στον Wallerstein - από την μη πραγμάτωση της Ουτοπίας στη κρίση του αφηγήματος της εποχής μας και τη μεταβατική πλανητικά περίοδο.


.~`~.
I

Μόνο χάρη στα πεντάχρονα σχέδια μπόρεσε η Σοβιετική Ένωση να παρατάξει εγκαίρως τον σύγχρονο εκτεχνικευμένο στρατό μιας βιομηχανικής Δύναμης και να κερδίσει τον ανταγωνισμό των εξοπλισμών και τον πόλεμο εναντίον της εθνικοσοσιαλιστικής Γερμανίας. Έτσι άλλαξε στην κυριολεξία ο ρους της ιστορίας στον 20ο αι. Αυτό μπορεί να μη θέλει να το δει κανείς, κινούμενος από αντικομμουνιστικό πάθος, όμως η μετατροπή της διαπίστωσης τούτης σε ταμπού αποτελεί ιδεολογία και προπαγάνδα, όχι ιστορική επιστήμη.
Η σταλινική Σοβιετική Ένωση νίκησε τον εθνικοσοσιαλισμό, όχι η φιλελεύθερη Γαλλία και η κοινοβουλευτική Αγγλία. Και οι προϋποθέσεις για την επιτυχή στρατιωτική επέμβαση των Ηνωμένων Πολιτειών στη Δυτική Ευρώπη το 1944 δημιουργήθηκαν και αυτές στο Στάλινγκραντ...
Εξ αιτίας των ηθικών τους προκαταλήψεων και των καταβολών τους στο δυτικοευρωπαϊκό πολιτισμικό περιβάλλον οι διανοούμενοι αυτοί, βέβαια, ποτέ δεν μπόρεσαν να κατανοήσουν τις εθνικές και πλανητικές αναγκαιότητες που καθοδηγούσαν τις πολιτικές ενέργειες της Σοβιετικής Ένωση και της Κίνας' έτσι, συνεχώς ταλαντεύονταν ανάμεσα στην αφέλεια του συνοδοιπόρου, ο οποίος πολλά βλέπει, εξωραΐζει ή απλώς καταπίνει, και στην αγανάκτηση του απογοητευμένου, ο οποίος στη συνέχεια καταφεύγει στη δαιμονολογία ως μέθοδο εξήγησης των πραγμάτων.
Εν πάση περιπτώσει είχαν την εντύπωση ότι η Σοβιετική Ένωση και η Κίνα ήσαν οιονεί υποχρεωμένες να πραγματοποιήσουν τα πολιτικά προγράμματα δυτικών διανοούμενων μόνο και μόνο επειδή χρησιμοποιούσαν την κόκκινη σημαία και τη συναφή ρητορική.
Ως διανοούμενοι, των οποίων η αξίωση ισχύος έγκειται στην πλήρη, άμεση και δεσμευτική εφαρμογή ορισμένων αξιών και ιδεών (των δικών τους) στην κοινωνική πράξη, δεν ήθελαν ούτε μπορούσαν να κατανοήσουν ότι οι ιδέες και οι αξίες επιδρούν σε ευρύτερη κλίμακα μόνον εφ' όσον «διαστρεβλώνονται» και «παραποιούνται»...
Άλλωστε αυτή ήταν και η μοίρα της «ανθρωπιστικής» επανερμηνείας του αρχικού μαρξισμού. Τα θεωρήματα περί «αλλοτρίωσης» έγιναν δημοφιλέστερα στις δεκαετίες του 1960 και του 1970, και στο πλαίσιο της τοτινής «πολιτισμικής επανάστασης», επειδή κατανοήθηκαν στο φως ενός συνθήματος, το οποίο απέκτησε λειτουργία-κλειδί εξ αιτίας του ηδονιστικού βασικού προσανατολισμού της μαζικής δημοκρατίας ως κοινωνικού σχηματισμού κυριαρχούμενου από τη μαζική παραγωγή, τη μαζική κατανάλωση και την ηθική ανεκτικότητα: εννοούμε βέβαια το ηλεκτρικιστικό σύνθημα της ατομικής «αυτοπραγμάτωσης».
Η διαφορά ανάμεσα σε μετανοούντες (φιλο)κομμουνιστές και θριαμβεύοντες δυτικόφρονες είναι, όπως λέγεται συνήθως, ότι οι πρώτοι ήσαν διατεθειμένοι να παραβλέψουν ή και να χαιρετίσουν την απανθρωπία, αρκεί να διαπράττονταν στο όνομα της Ουτοπίας, ενώ οι δεύτεροι, με τον αντιουτοπικό πραγματισμό τους, υπηρέτησαν την φιλελεύθερη υπόθεση της φιλάνθρωπης ανοχής.
Αν όμως δούμε τα πράγματα σε μια διαφορετικά προοπτική, αυτή η υποκειμενικά αισθητή αντίθεση επισκιάζεται από μιαν αντικειμενική ομοιότητα.
Οι «προοδευτικοί», δηλ. δεχόμενοι τη φιλοσοφία της ιστορικής προόδου, διανοούμενοι συμπαρατάχθηκαν με τη στρατευμένη Ουτοπία πιστεύοντας ότι η Ουτοπία θα γίνει στο μέλλον πραγματικότητα, άρα ότι η Ιστορία θα τους δικαιώσει. Και οι δυτικόφρονες διανοούμενοι μέμφονται σήμερα με τόση αυτοπεποίθηση τις αμαρτίες της αντίπαλης πλευράς επειδή φρονούν ότι, το αργότερο το 1989, η Ιστορία έδωσε δίκιο σ' αυτούς...
Και καθώς στο νου τους, ήδη για πολεμικούς λόγους, κυριαρχεί η αντίθεση «ελευθερία-ολοκληρωτισμός», δεν συνειδητοποιούν ούτε τη καταγωγή του οράματος τους από ορισμένη φιλοσοφία της ιστορίας ούτε τη συνάφεια της προσφιλούς τους πανανθρώπινης κοινωνίας με οικουμενιστικές ουτοπίες -και πρώτα-πρώτα την μαρξιστική, η οποία αρχικά δεν ήταν τίποτε άλλο από μια παραλλαγή ενός ονείρου του αστικού φιλελευθερισμού: εννοώ το όνειρο της πολιτικής και ηθικής ενοποίησης του κόσμου υπό την αιγίδα μιας ανοιχτής παγκόσμιας οικονομίας...
Τις συνάφειες αυτές τις αποκρύπτει συνήθως ο μονομερής προσανατολισμός του ενδιαφέροντος προς την ηθική πλευρά των προβλημάτων...
Ακόμα και με κίνδυνο να σκανδαλίσουμε τους ηθικολόγους μας, δηλ. τους ιδεολόγους της δικής μας κοινωνίας, οφείλουμε να διαπιστώσουμε ότι οι οικουμενικές αρχές των ανθρωπίνων δικαιωμάτων, οι οποίες αποδίδουν ίση αυτονομία και αξιοπρέπεια σε όλα τα άτομα ως άτομα, μπορούν να ευδοκιμήσουν μονάχα σε κοινωνίες όπου ένας εξαιρετικά διαφορισμένος καταμερισμός της εργασίας κατακερματίζει το σύνολο σε άτομα και όπου μαζική παραγωγή και μαζική κατανάλωση κινούνται σε υψηλότατα επίπεδα. Αν εκλείψουν αυτές οι προϋποθέσεις, τότε θα συρρικνωθούν αναγκαία οι ελεύθεροι χώροι, μέσα στους οποίους ανθίζουν η ατομική αυτοπραγμάτωση, η ανοχή, η συναίνεση κ.τ.λ...
Μερικοί διανοούμενοι διαισθάνονται την εσώτερη συνοχή μιας τέτοιας ηθικής και μιας τέτοιας οικονομικής οργάνωσης -όμως την διατυπώνουν με αισιόδοξα πρόσημα. Υπερασπίζουν λοιπόν κατ' αρχήν το δυτικό σύστημα (και βλέπουν μάλιστα σήμερα πολύ επιεικέστερα ακόμα και τον «αμερικανισμό») και τις μελλοντικές του προοπτικές στο όνομα πανανθρώπινων ηθικών αξιών, καταδικάζουν κάθε απαισιόδοξη πρόγνωση για τον δυτικό πολιτισμό και καταγγέλλουν την απόρριψη της δυτικής αποθέωσης του «χρήματος» ως νοσταλγία της φασιστικής ρητορικής, η οποία αντιπαρέθετε επίσης στο «χρήμα» το «αίμα και χώμα». Έτσι, αφήνουν την παραδοσιακή αριστερή κριτική του καπιταλισμού να τη νέμεται η ευρωπαϊκή «Νέα Δεξιά», χωρίς να αντιλαμβάνονται ότι και οι ίδιοι απλώς θητεύουν σε μια τετριμμένη (την αισιόδοξη) φιλοσοφία της ιστορίας...
Μετά το ναυάγιο της Ουτοπίας της Ανατολής τα εξημερωμένα κατάλοιπα της «Αριστεράς» ενστερνίστηκαν έτσι την Ουτοπία της Δύσης και δίχως πολλά-πολλά αντάλλαξαν τον αριστερό «αντιφασισμό» με τον φιλελεύθερο «αντιολοκληρωτισμό». Θα διαψευσθούν για δεύτερη κατά συνέχεια φορά, αν η οικουμενική επικράτηση της δυτικής οικονομίας και ηθικής δεν συνεπιφέρει την πραγμάτωση της αντίστοιχης Ουτοπίας, αλλά τρομακτικούς αγώνες κατανομής και καταστροφές πλανητικού βεληνεκούς.

Παναγιώτης Κονδύλης

.~`~.
II

Το αφήγημα της εποχής μας όσον αφορά στην ιστορία των ιδεών ή της πολιτικής φιλοσοφίας, είναι γνώριμο. Μπορεί σύντομα να περιγραφεί ως εξής: Κατά τη διάρκεια του 19ου αιώνα αναδείχθηκαν τρεις μεγάλες πολιτικές ιδεολογίες - ο συντηρητισμός, ο φιλελευθερισμός και ο σοσιαλισμός. Έκτοτε και οι τρεις (αλλάζοντας διαρκώς προσωπεία) βρίσκονται σε μόνιμη διαπάλη μεταξύ τους... Αναμφίβολα, ο περισσότερος κόσμος πιστεύει ότι οι ιδεολογίες αυτές έχουν ουσιώδεις διαφορές. Αλλά όσο πιο κοντά κανείς κοιτάξει τις θεωρητικές διατυπώσεις, αλλά και τις έμπρακτες πολιτικές τους διαμάχες, τόση περισσότερη ασυμφωνία ανακαλύπτει σχετικά με τις υποτιθέμενα ουσιώδεις διαφορές...
Όλο αυτό το μπέρδεμα και η νοηματική σύγχυση που ενεπλάκη στο θέμα της κατάλληλης σχέσης κράτους κοινωνίας μας επιτρέπει να καταλάβουμε τον λόγο για τον οποίο ποτέ δεν είμαστε απόλυτα σίγουροι για το πόσες διακριτές ιδεολογίες δημιουργήθηκαν τον 19ο αιώνα. Τρεις, Δύο, Μόνο μία;...
Θα μπορούσε πάντως κάποιος να αναρωτηθεί, μήπως θα έπρεπε να δούμε τους ποικίλους «ολοκληρωτιμούς» του 20ου αιώνα ως μια πιο ανθεκτική στον χρόνο εκδοχή εκδοχή αυτών των συμμαχιών [σοσιαλφιλελεύθερων και φιλελευθεροσυντηρητικών], υπό την έννοια ότι συναποτέλεσαν μια μορφή συντηρητισμού που ήταν συγχρόνως και λαϊκιστικός και συντηρητικός.
Αν είναι έτσι, οι ολοκληρωτισμοί αυτοί δεν ήταν παρά ένας άλλος τρόπος με τον οποίο φιλελευθερισμός παρέμεινε στη κεντρική σκηνή, ως αντίθεση στο μανιχαϊστικό δράμα.
Πίσω από το προσωπείο της έντονης αντίθεσης στον φιλελευθερισμό, βρίσκει κανείς, ως βασικό συστατικό των απαιτήσεων όλων αυτών καθεστώτων, την ίδια πίστη στην πρόοδο μέσω της παραγωγικότητας, κάτι που υπήρξε το ευαγγέλιο των φιλελεύθερων. Έτσι, μπορούμε να συμπεράνουμε ότι ακόμα και ο σοσιαλιστικός συντηρητισμός ήταν, κατά κάποιον τρόπο, μια παραλλαγή του φιλελευθερισμού, η διαβολική του μορφή.
Σε ποια περίπτωση, λοιπόν, δεν θα ήταν σωστό να συμπεράνουμε ότι από το 1789 και μετά υπήρξε μόνο μια πραγματική ιδεολογία, ο φιλελευθερισμός, σε τρεις διαφορετικές παραλλαγές ως προς την απόχρωση;
Η περίοδος 1789-1848 ξεχωρίζει ως περίοδος μεγάλης ιδεολογικής μάχης μεταξύ ενός συντηρητισμού που απέτυχε εν τέλει να βρει μια τελειοποιημένη μορφή και ενός φιλελευθερισμού σε αναζήτηση πολιτισμικής ηγεμονίας. Η περίοδος 1848-1914 (ή 1917) ξεχωρίζει ως η περίοδος στην οποία ο φιλελευθερισμός κυριάρχησε στη σκηνή χωρίς σοβαρό αντίπαλο, ενώ ο μαρξισμός προσπαθούσε να συγκροτήσει μια σοσιαλιστική ιδεολογία ως ανεξάρτητο πόλο, αλλά με όχι εντελώς επιτυχημένα αποτελέσματα. Θα μπορούσε, λοιπόν, κάποιος να υποστηρίξει (και ο χαρακτηρισμός αυτός θα ήταν ο πλέον αμφιλεγόμενος) ότι η περίοδος 1917-1968 (ή 1989) αντιπροσώπευε την αποθέωση του φιλελευθερισμού σε παγκόσμιο επίπεδο. Υπό αυτό το πρίσμα, παρότι ο λενινισμός διετείνετο ότι ήταν μια ιδεολογία σε βίαιη αντιπαράθεση με τον φιλελευθερισμό, στην ουσία δεν ήταν παρά μια μετενσάρκωση της.
Είναι εν τέλει δυνατόν να ξεπεράσουμε τώρα τις ιδεολογίες, να ξεπεράσουμε, δηλαδή την κυρίαρχη φιλελεύθερη ιδεολογία; Το ερώτημα έχει απερίφραστα και επανειλημμένα τεθεί μετά την παγκόσμια επανάσταση του 1968. Διότι εναντίον ποιού άλλου επιτίθεντο οι επαναστάτες του 1968, αν όχι εναντίον του φιλελευθερισμού, της ιδεολογίας, δηλαδή, εκείνης που λειτούργησε ως ιδεολογία της καπιταλιστικής κοσμο-οικονομίας;
Πολλοί από εκείνους ενεπλάκησαν στις συγκρούσεις του 1968, χωρίς αμφιβολία έντυσαν τα αιτήματα τους με μια μαοϊκή προβληματική ή με κάποια άλλη παραλλαγή του μαρξισμού. Αλλά αυτό δεν τους εμπόδισε καθόλου να βάζουν και τους μαρξιστές στο ίδιο φιλελεύθερο καζάνι, απορρίπτοντας τόσο τον επίσημο σοβιετικό μαρξισμό όσο και τα μεγάλα όσο και τα μεγάλα κομμουνιστικά κόμματα του εκβιομηχανισμένου κόσμου. Και όταν, την περίοδο μετά το 1968, τα πιο «συντηρητικά» στοιχεία επεδίωξαν να διατυπώσουν μια απάντηση στους επαναστάτες του 1968, έδωσαν στον εαυτό τους το όνομα «νεοφιλελεύθεροι».
Πρόσφατα, το Publisher's Weekly, στην κριτική ενός βιβλίου του Kołakowski, συνόψισε τις σκέψεις του ως εξής: 


Πιστεύω ότι οι ημέρες του φιλελευθερισμού ως αποτελεσματικού και οργανωμένου πολιτικού σχεδίου έχουν τελειώσει και ότι επιπλέον βρίσκεται σε διαδικασία κατάρρευσης υπό το βάρος της οργανικής κρίσης της καπιταλιστικής κοσμο-οικονομίας... Μπαίνουμε σε μια μεταβατική περίοδο που μπορεί να συνεχιστεί για περίπου πενήντα χρόνια το αποτέλεσμα της οποίας είναι αβέβαιο.
Το καινούργιο είναι ότι για πρώτη φορά στην ιστορία του ως κυρίαρχης ιδεολογίας από το 1848, ο φιλελευθερισμός, που κατά βάθος δεν είναι τίποτε άλλο παρά η νεωτερικότητα, αμφισβητείται ξανά εκ βάθρων.

Immanuel Wallerstein
*


Στο τέλος της έφτασε απλώς μία ιστορική εποχή, και μαζί της στέρεψαν τώρα τα τρία μεγάλα πολιτικά-ιδεολογικά ρεύματα που τη χαρακτήρισαν: ο συντηρητισμός, ο φιλελευθερισμός και ο σοσιαλισμός (η κοινωνική δημοκρατία)... μόλις τώρα, μετά το εξαιρετικά δραματικό κοσμοϊστορικό επεισόδιο του Ψυχρού Πολέμου, έρχονται στην επιφάνεια οι βαθύτερες κινητήριες δυνάμεις της μελλοντικής πλανητικής πολιτικής, οι οποίες συσσωρεύονταν, πολλές φορές ανεπαίσθητα, κάτω από τη Θυελλώδη πολιτική ιστορία του 20ού αι...
Αν ωστόσο, μέσα σε πιο υποφερτές καταστάσεις, διαμορφωθούν καινούργιες ιδεολογίες, τότε η μορφή και το περιεχόμενο τους θα προσδιορισθούν από τον χαρακτήρα των υποκειμένων και των συνομαδώσεων της πλανητικής πολιτικής: θα είναι άραγε έθνη, θα είναι πολιτισμοί, θα είναι ίσως φυλές; Ό,τι κι αν είναι πάντως, θα υπάρξουν διανοούμενοι που θα προσφέρουν τις ιδεολογικές τους υπηρεσίες στην εκάστοτε «δικαία υπόθεση».
Παναγιώτης Κονδύλης
*

Το κυριο πρόβλημα είναι η διαλεκτική του ιδιαίτερου (του παράγοντα της εθνικότητας, της εθνικής κουλτούρας, του πολιτισμού) και του οικουμενικού (του συγκρητιστικού πολιτισμού που θ' αναδυθεί από το ανθρώπινο είδος με τη μεσολάβηση της επιστήμης και της τεχνολογίας). Στο πρώτο στάδιο, ο κύριος κίνδυνος δεν είναι να υπερτονιστεί η διάσταση της εθνικότητας, αλλά το
να επιβληθούν κάποια ηγεμονικά καλούπια τα οποία θα υμνούνται ως οικουμενικά,
αλλά στη πραγματικότητα θα διασφαλίζουν, ακόμη περισσότερο από ό,τι οι προηγούμενοι τρόποι, την αλλοίωση των μη Δυτικών πολιτισμών του κόσμου, που η μοίρα τους θα είναι να γίνουν υποπροϊόντα του παραγωγισμού' οικονομικά, δημογραφικά και εθνογραφικά γκέτο, ένας αποξενωμένος υπόκοσμος.
Anouar Abdel-Malek

.~`~.