9 Δεκεμβρίου 2012

Μικρά πολιτισμικά - κοσμική και θρησκευτική εσχατολογική Δικαιοσύνη και ανθρώπινη υπόσταση.


Για τους Έλληνες η ανθρώπινη υπόσταση εκδηλώνεται με τον εκφραστικότερο τρόπο ακριβώς με ό,τι πιο φοβερό (δεινόν) υπάρχει μέσα στον άνθρωπο. Ο όρος δεινός, που είναι τόσο δύσκολο να μεταφραστεί, αναφέρεται στο υπερφυσικό και το θαυμαστό, το τρομερό και το επιβλητικό που υπάρχει σε κάθε πλάσμα το οποίο ξεπερνά το μέτρο με τη δύναμη που συγκεντρώνει μέσα του. Και αυτό ακριβώς το ταραχώδες στοιχείο μέσα στον άνθρωπο θέλει να υπογραμμίσει ο Σοφοκλής στην Αντιγόνη:

Πολλὰ τὰ δεινὰ κοὐδὲν ἀνθρώπου δεινότερον πέλει

Αυτό το περίφημο χωρικό δεν σημαίνει μονάχα: «πολλά είναι τα θαυμαστά, αλλά απ' όλα πιο μεγάλο ο άνθρωπος». Στη φροντίδα της να υπογραμμίσει ό,τι ανυψώνει τον άνθρωπο και αποδυναμώνει τη μοίρα, η παραδοσιακή ανθρωπιστική μετάφραση προδίδει τη θεμελιακή αμφισημία του όρου δεινός. Για να συλλάβουμε την αληθινή σημασία και ταυτόχρονα την ιστορική εμβέλεια αυτού του ύμνου στον άνθρωπο, πρέπει να τον κατανοήσουμε ως απάντηση στο χορικό των Χοηφόρων:

πολλά μεν γα τρέφει δεινά δειμάτων άχη

«Πολλές», λέει ο Αισχύλος, «είναι οι μάστιγες του τρόμου, τα τέρατα που τρέφει η γη (...) μα ποιος θα μιλήσει για την απεριόριστη τόλμη του ανθρωπίνου πνεύματος;». Ο Σοφοκλής, είναι αλήθεια, βλέπει τον άνθρωπο να αποσπάται από αυτό το τρομακτικό τοπίο: το άμετρο μεγαλείο του είναι του αποδεικνύεται επίσης από την ικανότητα του να υποτάσσει τα φυσικά στοιχεία, τη δυνατότητα που του έχει δοθεί να αντλεί από τις ίδιες του τις δυνάμεις ό,τι χρειάζεται για να θεμελιώσει και να δικαιώσει την ίδια του τη πραγματικότητα. Αλλά για τον Σοφοκλή, όπως και για τον Αισχύλο, ο άνθρωπος παραμένει δεινός λόγω της υπερβολής της θέλησης του (Υπέρτολμον φρόνημα), λόγω της ύβρεως που τον οδηγεί να θέσει σε κίνδυνο το σύνολο των σχέσεων που συγκροτούν τον κόσμο...


.~`~.
I
Στην αντίληψη τους για τη Δικαιοσύνη οι Έλληνες ποιητές και φιλόσοφοι αποδεικνύονται στενοί συγγενείς των Εβραίων προφητών. Όπως ο προφήτης εμφανίζεται εκεί που ο λεβίτης έχει παρεκτραπεί, για να αποκαταστήσει τη Συμμαχία ανάμεσα στο Θεό και το λαό του, η τραγωδία και η φιλοσοφία στην Ελλάδα αναλαμβάνουν να εκφράσουν ή να αποκαταστήσουν το δεσμό που συνδέει τη πόλι με τον κόσμο.

Όμως εδώ εμφανίζεται μια θεμελιώδης διαφορά.

Η σημασία που δίνεται από τον εβραϊκό προφητισμό στη Δικαιοσύνη προκύπτει από το γεγονός ότι είναι συνδεδεμένη με μια εσχατολογική προοπτική που επιτρέπει στην ιστορία να επιβληθεί στη φύση. Αλλά η «ενόραση», που στα εβραϊκά σημαίνει την προφητεία, στην Ελλάδα υποδεικνύει την ενατένιση των άχρονων ουσιών' η κριτική της αδικίας στην Ελλάδα δεν θεμελιώνεται στο όραμα μιας Ημέρας Οργής, ιστορικά καθορισμένης, και στην εγγύτητα του εσχατολογικού Μηδενός, αλλά στην ενατένιση του Καλού, δηλαδή του πιο λαμπρού και έκδηλου (φανότατον), του ευδαιμονέστατου και εξαίρετου που υπάρχει μέσα στο Είναι.


Η Δικαιοσύνη, ως αποκατάσταση του προνομιούχου δεσμού που ενώνει τον Θεό με τον εκλεκτό λαό, σημαίνει στο Ισραήλ το αντίθετο της πολιτικής και τείνει να μεταμορφώσει τον εβραϊκό λαό σε εκκλησία ή σε «έθνος ιερέων». Έχοντας συλληφθεί πάνω στο μοντέλο της γεωμετρικής αναλογίας, η Δικαιοσύνη εμφανίζεται στην Ελλάδα ως συμμετοχή της πολιτικής τάξης στην αιώνια τάξη του κόσμου...


.~`~.
II
Για τους Έλληνες ο υπέρτατος φόβος θα ήταν να δουν αυτόν τον κόσμο, που είναι προϋπόθεση κάθε όντος και κάθε πραγματικότητας, να κινδυνεύει από την αυθαιρεσία και την υπερβολή της θέλησης, που, υποστασιοποιημένες, μπορούν να πέσουν σαν κεραυνός αδιακρίτως πάνω στον καθένα, πάνω στον ευγενή και αγνό Ετεοκλή όπως και πάνω στον σοφό Οιδίποδα, το σωτήρα της πατρίδας του. Αυτό που στα μάτια τους είχε σημασία δεν ήταν η εσωτερική αναγκαιότητα της πράξης ή τα προσωπικα στοιχέια του ανθρώπου, αλλά μονάχα το πρόβλημα του δικαίου που θέτει κάθε ανθρώπινη πράξη....

Έτσι η τραγωδία θα αντιπαραθέσει όχι χαρακτήρες που οι μυστικές τους προθέσεις δεν έχουν κανένα κοινό μέτρο, αλλά διαφορετικά και κατ' αρχήν εξ ίσου σεβαστά δίκαια. Το τραγικό εμφανίζεται γιατί ο άνθρωπος δεν ξέρει να διαφυλάξει το δίκαιο του και θέλει πάντα κάτι παραπάνω από το δίκαιο του. Η ένταση του τραγικού δεν μετράται με το βάθος της πρόθεσης και την προοδευτική αποκαλυψη των ανυπότακτων προσωπικών δυνάμεων, η κυριαρχία των οποίων βυθίζει τους ανθρώπους στο σφάλμα και στο έγκλημα, αλλά από το γεγονός ότι το Δίκαιο, το οποίο νομιμοποιεί την ύπαρξη «απομακρύνεται» (μεταβαίνει) και «όλα ολοκληρώνονται προς την κατεύθυνση την οποία παίρνει το Δίκαιο».

Έτσι ο άνθρωπος, εγκατελειμένος από το Δίκαιο, παρακολουθεί ανήμπορος την ίδια του την καταστροφή, και ο κοσμος «σβήνει την ύβρι όπως σβήνουν μια πυρκαγιά» για να αποκατασταθεί στην καθαρή άχρονη παρ-ουσία του. Η κάθαρσις είναι το μέσο για να δουν την ανακτημένη ισορροπία, να αισθανθούν ότι, πέρα από τις καταστροφικές τρέλες και τους τρόπους της θέλησης, ο αιώνιος κόσμος παραμένει το ακλόνητο θεμέλιο.

Κώστας Παπαϊωάννου


.~`~.