9 Νοεμβρίου 2012

Εισαγωγικά για το εσωτερικό κομματικό -ονομάζεται και- «πολιτικό» σκηνικό της χώρας, την ιστορικότητα του και τρεις υποθέσεις για τα ελληνικά κόμματα' καθώς και μια παρέκβαση.


.~`~.
I
«Οι πληγές της Ελλάδος είναι οι αρχηγοί της. Άπαντες έχουν γλώσσαν χρυσωμένην. Ασχολούνται (κατά το πλείστον τουλάχιστον) αποκλειστικώς με τα ιδιαίτερα συμφέροντα των. Και τούτο υπό το πρόσχημα του αγνώτερου πατριωτισμού. Άπαντες είναι ικανότατοι εις το να προβάλλουν τον εαυτόν των και να εκμηδενίζουν τους αντιπάλους των με εκθέσεις πλήρεις υπερβολής» έγραφε στις 30 Νοεμβρίου 1832 ο τραπεζίτης και φιλέλληνας από τη Γενεύη Ιωάννης Γαβριήλ Εύναδρος σε μια μακροσκελή του επιστολή στον Όθωνα Βιττελσμπαχ, ο οποίος μόλις είχε επιλεγεί από τις Μεγάλες Δυνάμεις ως πρώτος Έλληνας βασιλιάς, για να παρουσιάσει με πικρά λόγια στον δεκαεπτάχρονο πόσο δύσκολο ήταν το καθήκον που τον περίμενε...
Αυτή η κρίση επαναδιατυπώνεται διαρκώς στις λίγες πραγματείες για την εξέλιξη των πολιτικών κομμάτων της Ελλάδας και στις σχεδόν αμέτρητες μονογραφίες σχετικά με την πολιτική εξέλιξη αυτής της χώρας. Και οι επικρίσεις του δικτάτορα Γεωργίου Παπαδόπουλου κατά του «διεφθαρμένου κομματικού κράτους», από το οποίο η χούντα των συνταγματαρχών είχε, όπως ισχυριζόταν, απελευθερώσει το λαό στις 21 Απριλίου 1967, δεν διέφεραν από τη συνηθισμένη πολεμική ενός τμήματος της κοινής γνώμης κατά των πολιτικών κομμάτων ως προς την «επιχειρηματολογία», αλλά μόνο ως προς την εκπληκτικά ασταθή χρήση της ελληνικής μητρικής γλώσσας.
Ήδη τις δεκαετίες του 1830 και 1840 αρκετές ελληνικές εφημερίδες διέδιδαν την άποψη ότι τα κόμματα έβλαπταν το κοινό καλό και υπηρετούσαν μόνο τη «θεσιθηρία». Η πολιτική σύγκρουση, η διαπάλη των απόψεων ανάμεσα στις πολιτικές παρατάξεις, εμφανίζεται εδώ σαν απορριπτέος νεοτερισμός, η κομματική ιδιότητα ήταν το σημάδι από το οποίο αναγνωρίζονταν οι εθνικά ύποπτοι. Η πιστή στην αντιβασιλεία εφημερίδα Τριπτόλεμος στις 16 Σεπτεμβρίου 1830 έγραφε ότι οι άνθρωποι των κομμάτων ξεσηκώνουν ένα μέρος του λαού ενάντια στο άλλο για να μεγαλώσουν το κόμμα τους και να το δυναμώσουν...
Αυτή η έλλειψη κατανόησης απέναντι στο ιστορικά νέο φαινόμενο του πολιτικού κόμματος δεν πρέπει ωστόσο να μας ξαφνιάζει' στο κατώφλι της σύγχρονης εποχής τα κόμματα καταδικάστηκαν ως πηγή δεινών και σε άλλες χώρες. Διότι το «γεγονός ότι μια πολιτική αλήθεια δεν μπορεί παρά να είναι μερική, ήταν ασύλληπτο για τη τρέχουσα αντίληψη περί κοινού καλού» [όπως έγραφε ο Reinhardt Koselleck]. Αν λόγου χάριν, προσέθετε κανείς σε αποσπάσματα από τον ελληνικό τύπο το σχετικό απόσπασμα από την αποχαιρετιστήρια προσφώνηση του Τζορτζ Ουάσιγκτον, χωρίς αναφορά στον συγγραφέα και τον τόπο, ακόμη και ο προσεκτικός αναγνώστης θα το θεωρούσε ανακεφαλαίωση της γενικής κριτικής μια αθηναϊκής εφημερίδας...
Η σημασία των κομμάτων για τη λειτουργία του κοινοβουλευτικού συστήματος διακυβέρνησης, το οποίο προερχόταν από το σύστημα της συνταγματικής μοναρχίας και διαμορφωνόταν σταδιακά, αναγνωρίστηκε πρώτα στην Αγγλία, ενώ οι Γάλλοι πριν από την Επανάσταση, μην έχοντας δημοκρατική και κοινοβουλευτική εμπειρία, έφριτταν μπροστά στη διάσπαση της βρετανικής κοινής γνώμης λόγω των κομματικών διενέξεων: ο Ρουσσώ ασκούσε πολεμική κατά των κομμάτων, οι Ιακωβίνοι δυσφημούσαν αργότερα τα κόμματα ως εγκληματικούς συνασπισμούς κατά του κοινού καλού. Και στη Γερμανία επικράτησε με δυσκολία μια σχετικά ρεαλιστική άποψη - νωρίτερα πάντως από το ίδιο το κοινοβουλευτικό σύστημα διακυβέρνησης.


.~`~.
Οι τρεις υποθέσεις για τα ελληνικά κόμματα
II
Ο Βαυαρός φιλέλληνας Φρειδερικός Γουλιέλμος Τιρς... ήταν ο πρώτος που ανέπτυξε την υπόθεση ότι τα ελληνικά κόμματα αποτελούνταν από πελατειακές ενώσεις, υπόθεση που αποτελεί μέχρι σήμερα αντικείμενο συστηματικής μελέτης. «Αυτή η διαμόρφωση συμφερόντων διαμορφώνει τα κόμματα»... τα κόμματα μετά την απελευθέρωση ανέλαβαν την εκπροσώπηση των συμφερόντων των οπαδών τους απέναντι στο κράτος: αξιωματούχοι τοποθετούσαν μέλη της πελατείας -συγγενείς, φίλους, έμπιστους- σε κρατικές θέσεις και φρόντιζαν για την ευημερία των προστατευόμενων τους... Οι κοινωνικές επιστήμες έχουν δανειστεί το θεώρημα της πελατειακής διαχείρισης από τις ανθρωπολογικές και εθνολογικές έρευνες... Σε αντίθεση με τη χρήση του θεωρήματος στην ανθρωπολογία ή στην εθνολογία, προϋποτίθεται εδώ η ύπαρξη του κράτους...
Μια τελείως διαφορετική εικόνα των ελληνικών κομμάτων, η οποία αναπαράχθηκε εξίσου συχνά μέχρι σήμερα, παρουσίασε ο Γεώργιος Λουδοβίκος Μάουρερ... Σε αυτή την παρουσίαση των εσωτερικών συνθηκών της Ελλάδας διατύπωσε τη θέση περί εγωιστικής επιδίωξης της εξουσίας, του μόνου σκοπού που υπηρετούσαν οι πολιτικές ομάδες. Αυτό που συνέδεε και παρακινούσε τους κομματικούς σχηματισμούς, γράφει, δεν ήταν «τα μεγάλα συμφέροντα, όπως σε άλλες χώρες, αλλά στις περισσότερες περιπτώσεις μόνο προσωπικές οπισθοβουλίες, ιδιωτικά συμφέροντα και μόνο...».
Ο συγγραφέας αναφερόταν και σε μια συμπληρωματική υπόθεση την οποία είχε παρουσιάσει σε μια παρέκβαση σχετικά με την εσωτερική πολιτική κατάσταση της δεκαετίας του 1820: όταν οι ηγέτες των κομμάτων δεν έβρισκαν πια υποστήριξη στον πληθυσμό για την εγωιστική πολιτική τους, κατέφευγαν στην ξένη προστασία. Έτσι διατυπώθηκε η τρίτη υπόθεση για τα ελληνικά κόμματα, που συζητείται μέχρι σήμερα, όπως και το θεώρημα της πελατείας και η θέση περί δίψας για εξουσία.

-------------------------------------------------------------------------------------------------
Ο Legg γράφει «Από τη μεριά τους οι Έλληνες πολιτικοί δεν είχαν ποτέ αντίρρηση να χρησιμοποιήσουν ξένη βοήθεια για να συντρίψουν εσωτερικούς τους αντιπάλους' και οι ίδιοι οι Έλληνες είχαν συχνά προσπαθήσει να εγκαθιδρύσουν εκείνο το καθεστώς που θεωρούσαν ότι θα αποδέχονταν ευκολότερα ορισμένες μεγάλες δυνάμεις». Ο Νίκος Σβορώνος γράφει πως τα κόμματα «δεν αντανακλούσαν παρά τη πολιτική των τριών Προστάτιδων Δυνάμεων στην Ελλάδα, που είχαν υπό την προστασία τους αυτά τα κόμματα με τα οποία συνδέονταν τα συμφέροντα τους». Λίγες φράσεις παρακάτω ωστόσο αναγκάζεται να παραδεχτεί ότι τα κόμματα που είχε χαρακτηρίσει με αυτόν τον τρόπο έβρισκαν υποστήριξη στο λαό, επειδή άρθρωναν βαθιές διαστάσεις απόψεων για πολιτικά ζητήματα.
-------------------------------------------------------------------------------------------------

.~`~.
III
Ο Johann Ludwig Kluber, ο οποίος ήθελε να παρουσιάσει «στο σύνολο της την ιστορία της γένεσης, διαμόρφωσης και συνταγματικής συγκρότησης του κράτους των Ελλήνων», παραιτήθηκε από την ανάλυση του κομματικού συστήματος, το οποίο μάλλον δεν κατανόησε επαρκώς. Το ίδιο και ο Γκότφρηντ Γερβίνος... Ο Καρλ Μέντελσον Μπαρτόλντυ περιορίστηκε να τονίσει ιδιαίτερα την επιρροή των ευρωπαϊκών δυνάμεων στη γένεση των πρώτων πολιτικών κομμάτων. Και στο τελευταίο τόμο του μνημειώδους, και ακόμη και σήμερα αναντικατάστατου, έργου του Γεώργιου Φίνλευ δεν προβάλλονται η γένεση και η ιστορία των κομμάτων. Η επιδίωξη του συγγραφέα να υποβάλει όλους του δρώντες στην ελληνική σκηνή σε μια απολύτως αυστηρή κριτική και να αποδείξει ότι έχουν μειωμένο ηθικό σθένος, έλλειψη πολιτικού αναστήματος, και προπάντων έλλειψη αρχών, έθεσε τόσο στενά όρια στην επιλογή του υλικού, ώστε ο Φίνλευ, όπως έδειξαν νεότερες έρευνες βάσει των αδημοσίευτων χειρογράφων του, δεν μπορούσε να χρησιμοποιήσει σημαντικές πληροφορίες, τις οποίες μάλιστα είχε ως επί το πλείστον συγκεντρώσει ο ίδιος...
Σε αυτές τις έρευνες πρόβαλλε εμφανώς η τάση να χρησιμοποιείται, εκλεπτυσμένο χάρη σε νεότερο υλικό, ένα από αυτά τα μοντέλα, ή ένας συνδυασμός στοιχείων και από τις τρεις ερμηνείες, για να διατυπωθεί μια πολιτικοηθική ετυμηγορία. Συχνά εκδηλωνόταν η απέχθεια για τα σχήματα με τα οποία εμφανίζεται η νεοτερικότητα, για το κοινοβουλευτικό σύστημα διακυβέρνησης, για το «κράτος των κομμάτων» και τη δημοκρατία, συνήθως μια απέχθεια συγκαλυμμένη που έπαιρνε τη μορφή σύγκρισης των συνθηκών που επικρατούσαν στην Ελλάδα με τις προυποτιθέμενες ή ρητά εικαζόμενες ιδανικές συνθήκες άλλων χωρών, οι οποίες λαμβάνονταν ως κριτήριο...
...και άλλοι, Έλληνες ιστορικοί ισχυρίζονται εσφαλμένα ότι το κοινοβούλιο (άρα και ο περιορισμός της βασιλικής εξουσίας) υπήρξε επίτευγμα της (αγγλικής) αστικής τάξης ή της «μεσαίας τάξης». Επειδή στην Ελλάδα του 19ου αιώνα δεν υπήρχε αστική τάξη, ή ο αστικός κόσμος δεν είχε αναπτυχθεί ακόμη, το κοινοβούλιο και τα κόμματα δεν μπορούσαν να λειτουργήσουν όπως στη Δυτική Ευρώπη - οι παραμορφώσεις του πολιτικού συστήματος με τη διαμόρφωση πελατειακών σχέσεων και σχέσεων πατρονίας, τη διαφθορά, την εξαγορά ψήφων και τον επηρεασμό των εκλογών υπήρξαν αναγκαστική επίπτωση της αποδοχής του κοινοβουλευτισμού.
Ωστόσο ο γενικευμένος ισχυρισμός ότι το βρετανικό κοινοβούλιο ήταν επίτευγμα του αστικού κόσμου είναι λάθος (προφανώς υπάρχει εδώ σύγχυση με τη διεύρυνση του εκλογικού δικαιώματος [για παράδειγμά η Ελλάδα προηγείται στη καθιέρωση του καθολικού δικαιώματος ψήφου των ανδρών ανεξαρτήτως οικονομικού εισοδήματος, σε αντιδιαστολή με τα άλλα δυτικά συντάγματα της εποχής όπου μόνον οι γαιοκτήμονες αστοί είχαν δικαίωμα ψήφου. Στην Γαλλία την Αγγλία και την Ιταλία την εποχή εκείνη είχε δικαίωμα ψήφου το 10% των ενήλικων ανδρών περίπου, στην Ελλάδα το ποσοστό αυτό ήταν περίπου 90% -κάτι το οποίο δεν είναι ιδιαίτερα γνωστό ή είναι ιδιαίτερα υποτιμημένο]).
Επιπλέον, οι ιστορικοί αυτοί έχουν κατά νου μια ειδυλλιακή εικόνα της κατάστασης, ιδίως στην Αγγλία όπου, λόγου χάριν, η εξαγορά ψήφων ήταν κάτι που συνέβαινε ακόμη και σε εκλογικές αναμετρήσεις τον 19ο αιώνα' τον ίδιο χρόνο δυνάμει υποψήφιοι παρακινήθηκαν με χρηματικά ανταλλάγματα να παραιτηθούν από την υποψηφιότητα τους.

Gunnar Hering
Τα πολιτικά κόμματα στην Ελλάδα 1821-1936
(διτομο), εκδ. Μορφωτικό Ίδρυμα Εθνικής Τραπέζης
Μπορεί να διαβαστεί συμπληρωματικά με το επίσης δίτομο Οι πολιτικές δυνάμεις στην Ελλάδα του Jean Meynaud

.~`~.