27 Σεπτεμβρίου 2012

Πλανητικός μετασχηματισμός -εισαγωγικά περί «γεωκεντρικής τεχνολογίας» και «εθνοκεντρικής πολιτικής», παγκοσμιοποίησης και μη αναστρεψιμότητας της, διεθνικών οργανισμών, πολυεθνικών επιχειρήσεων και εθνών-κρατών.


Οι διεθνείς εταιρίες έχουν κηρύξει προφανώς ιδεολογικό πόλεμο στο «απαρχαιωμένο» έθνος-κράτος... Η κατηγορία ότι ο υλισμός, ο εκσυγχρονισμός και ο διεθνισμός είναι η νέα φιλελεύθερη θρησκεία της εταιρικής κεφαλαιοκρατίας είναι έγκυρη. Η επίπτωση είναι σαφής, το έθνος-κράτος ως μια πολιτική μονάδα δημοκρατικής λήψης αποφάσεων πρέπει, προς όφελος της «προόδου», να παραδώσει τον έλεγχο στις νέες εμπορικές μίνι-δυνάμεις...
Karl Levitt, ''The Hinterland Economy'' Canadian Forum 50 (July-August 1970): p, 163.

Ενώ η δομή της πολυεθνικής εταιρίας είναι μια σύγχρονη έννοια σχεδιασμένη να καλύψει τις απαιτήσεις της σύγχρονης εποχής, το έθνος-κράτος είναι μια πολύ παλιομοδίτικη ιδέα και άσχημα υιοθετημένη για να εξυπηρετήσει τις ανάγκες του παρόντος σύνθετου κόσμου μας.
George W. Ball, ''The Promise of the Multinational Corporation'' Fortune, June 1, 1967, p. 80

Αυτές οι δύο δηλώσεις, -η πρώτη από τον Kari Levitt, έναν Καναδό εθνικιστή και η δεύτερη από τον George Ball, ένα πρώην υφυπουργό των Ηνωμένων Πολιτειών- εκφράζουν ένα κυρίαρχο θέμα των σύγχρονων γραπτών πάνω στις διεθνείς σχέσεις... Αφ' ενός, οι ισχυρές οικονομικές και τεχνολογικές δυνάμεις δημιουργούν μια ιδιαίτερα αλληλεξαρτώμενη παγκόσμια οικονομία, μειώνοντας κατά συνέπεια την παραδοσιακή σημασία των εθνικών συνόρων. Αφετέρου, το έθνος-κράτος συνεχίζει να είναι εντολέας της πίστης των ατόμων και να είναι η βασική μονάδα πολιτικών αποφάσεων.
Όπως ένας συγγραφέας έθεσε το ζήτημα: ''η σύγκρουση της εποχής μας είναι μεταξύ του εθνοκεντρικού nationalισμού [ολόκληρη ανάρτηση μπορεί να γίνει για το πως να μεταφραστεί το ethnocentric nationalism] και της γεωκεντρικής τεχνολογίας''.

Μια νέα πολιτική διαίρεση μοιάζει να χαράσσεται ανάμεσα στους κοσμοπολίτες και σε όσους είναι καταδικασμένοι να παραμένουν στον δικό τους τόπο. Μια «παγκόσμια τάξη» θα βρεθεί, απ' ότι φαίνεται, αντιμέτωπη με την υπόλοιπη ανθρωπότητα -και θα κατηγορείται για υποκρισία, αν υιοθετεί έναν φιλελεύθερο οικουμενισμό που δεν αντιστοιχεί στη ζωή και τις εμπειρίες των λιγότερο επιτυχημένων κοινωνικά και οικονομικά. (*)
Εξάλλου, πέρα από το αν είναι διαθέσιμος στους καταδικασμένους της γης, ο κοσμοπολιτισμός ως μια μορφή φιλελεύθερου οικουμενισμού έχει δεχτεί επιθέσεις εξαιτίας της εμφανούς ανικανότητας του να αναπτύξει τρία συστατικά χαρακτηριστικά της ιδιότητας του ανθρώπου: αληθινούς δεσμούς, ισχυρά κίνητρα και πραγματική πολιτική δράση.
(*) Φυσικά, κάθε κοσμοπολίτης με την κοινωνιολογική έννοια δεν είναι απαραίτητα οικουμενιστής με την κανονιστική έννοια. Και κάθε οικουμενιστής με την κανονιστική έννοια δεν είναι οπωσδήποτε φιλελεύθερος οικουμενιστής με οποιαδήποτε έννοια. Οικουμενικοί μπορούν να γίνουν τόσο ο φιλελευθερισμός όσο και ο αντιφιλελευθερισμός.


I
Διεθνικοί οργανισμοί
Η μη κυβερνητική ομάδα που επιδίδεται σε πράξεις βίας πέραν των συνόρων επιδιώκοντας τους στόχους της μπορεί να θεωρηθεί ως μια ειδική περίπτωση ενός μεγαλύτερου φαινομένου που απειλεί την επιβίωση του συστήματος των κρατών: του διεθνικού οργανισμού.
Πρόκειται για έναν οργανισμό που λειτουργεί πέραν των διεθνών συνόρων, μερικές φορές σε παγκόσμια κλίμακα, που επιδιώκει όσο το δυνατόν περισσότερο να αγνοεί αυτά τα σύνορα και που εξυπηρετεί την ανάπτυξη δεσμών μεταξύ διαφορετικών εθνικών κοινωνιών ή τμημάτων αυτών των κοινωνιών. Περιλαμβάνει πολυεθνικές εταιρίες, όπως την General Motors ή τη Unilever' πολιτικά κινήματα, όπως το Κομμουνιστικό Κόμμα ή τον Οργανισμό Αλληλεγγύης των Τριών Ηπείρων' διεθνείς μη κυβερνητικές οργανώσεις, όπως επιστημονικούς και επαγγελματικούς συλλόγους' θρησκευτικές ενώσεις, όπως τη Ρωμαιοκαθολική Εκκλησία' και διακυβερνητικές υπηρεσίες που λειτουργούν πέραν των συνόρων, όπως την Παγκόσμια Τράπεζα...
Συχνά υποστηρίζεται ότι αυτοί οι διεθνικοί οργανισμοί ή ορισμένοι από αυτούς, επειδή παρακάμπτουν το σύστημα κρατών και συμβάλλουν άμεσα στη σύνδεση της παγκόσμιας κοινωνίας ή της παγκόσμιας οικονομίας, επιφέρουν το τέλος του συστήματος κρατών. Λέγεται ιδιαίτερα για τον ρόλο των πολυεθνικών εταιρειών, ότι ο πολλαπλασιασμός τους, το αυξανόμενο μέγεθος τους και το αυξανόμενο μερίδιο τους στο παγκόσμιο ακαθάριστο προϊόν συμβολίζει τον αναπόφευκτο θρίαμβο της «γεωκεντρικής τεχνολογίας» επί της «εθνοκεντρικής πολιτικής».
Η πολυεθνική εταιρεία δεν είναι ένα νέο φαινόμενο στην παγκόσμια πολιτική και καμία σημερινή εταιρεία δεν έχει μέχρι σήμερα επίδραση ανάλογη με εκείνη της Αγγλικής Εταιρείας των Ανατολικών Ινδιών, που χρησιμοποίησε τις δικές της ένοπλες δυνάμεις και έλεγχε εδάφη. Οι πολυεθνικές εταιρίες προκάλεσαν εντύπωση στον κόσμο πρόσφατα... η ανάπτυξη τους στις δεκαετίες 1950 και 1960 οδήγησαν τον George Ball [τον πρώην υφυπουργό των Ηνωμένων Πολιτειών που διαβάσατε στην αρχή] και άλλους να ισχυρίζονται ότι αποτελούν τη μεγάλη, νέα εποικοδομητική δύναμη στην παγκόσμια πολιτική, σύμβολα της γεωκεντρικής τεχνολογίας, η οποία θα υπερισχύσει και θα έπρεπε να υπερισχύσει των εθνοκεντρικών πολιτικών, αλλά και τους εθνικιστές να τις καταγγέλλουν (ιδιαίτερα Λατινοαμερικάνοι και Καναδοί αλλά και ο J-J Servan-Schreiber στο βιβλίο του Le Défi Américain), καθώς τις θεωρούν όργανα ενός ευρύτερου ιμπεριαλισμού των προηγμένων καπιταλιστικών χωρών.
Δεν είναι ωστόσο σίγουρο ότι οι διεθνικοί οργανισμοί υπονομεύουν το σύστημα κρατών...
Όπως επισήμανε ο Robert Gilpin, σε μια σύγκρουση ανάμεσα στη «γεωκεντρική» ή σε κάποια άλλη τεχνολογία και στην «εθνοκεντρική» ή κάποια άλλη πολιτική δεν υπάρχει κανένας λόγος να υποθέτουμε ότι η πολιτική είναι αυτή που θα υποχωρήσει.


II
Παγκοσμιοποίηση και μη αναστρεψιμότητα
Ενώ η παγκοσμιοποίηση όντως συνιστά διαδικασία τεράστιας σημασίας, ούτε ο κόσμος έχει φτάσει σε τόσο υψηλό επίπεδο ολοκλήρωσης όσο πιστεύουν μερικοί ούτε και η παγκοσμιοποίηση είναι μη αναστρέψιμη' η παγκοσμιοποίηση εδράζεται σε πολιτικά θεμέλια που θα μπορούσαν κάλλιστα να αποσυντεθούν εάν οι μείζονες δυνάμεις δεν καταφέρουν να ενισχύσουν τους οικονομικούς και πολιτικούς δεσμούς. Επιπλέον, η ολοκλήρωση της παγκόσμιας οικονομίας εμφανίζεται εξαιρετικά άνιση, περιορίζεται σε συγκεκριμένους οικονομικούς τομείς και πόρρω απέχει από το να είναι τόσο εκτεταμένη όσο πιστεύουν ορισμένοι... η μεταπολεμική διεθνής οικονομία απλώς επανέφερε την παγκοσμιοποίηση στο ίδιο περίπου επίπεδο όπου βρισκόταν το 1913. Ο Economist μάλιστα δεν παρέλειψε να τονίσει ότι εν έτη 1999 η Γαλλία και η Μεγάλη Βρετανία δεν είναι περισσότερο ανοιχτές στο εμπόριο απ' όσο το 1913, ενώ από την άποψη αυτή στην Ιαπωνία διαπιστώνεται οπισθοχώρηση... [E.H.Carr - Τι συνέβη τότε ή μήπως τι (ξανα)συμβαίνει τώρα; Προβληματισμοί (παλαιοί;) πάνω στις προοπτικές μιας νέας διεθνούς τάξης πραγμάτων, μέρος α']
Ο Paul Krugman σημείωσε μάλιστα ότι στα τέλη της δεκαετίας του 1990 η παγκόσμια οικονομία παρουσιάζεται από ορισμένες σημαντικές απόψεις ατελέστερα ολοκληρωμένη απ' ό,τι πριν από τον Α' Παγκόσμιο Πόλεμο. Επί παραδείγματι, υπό την κυριαρχία του κανόνα του χρυσού και του ευρύτατα διαδεδομένου δόγματος του laissez-faire, οι δεκαετίες που προηγήθηκαν του Α' Παγκοσμίου Πολέμου υπήρξαν μια εποχή κατά την οποία οι αγορές ήταν πράγματι η υπέρτατη εξουσία και οι κυβερνήσεις ελάχιστα μπορούσαν να επηρεάσουν τις οικονομικές υποθέσεις.
Σε σχέση με το μέγεθος των οικονομιών, τόσο των εθνικών όσο και της διεθνούς οικονομίας, το εμπόριο, οι επενδύσεις και οι χρηματοοικονομικές ροές είχαν μεγαλύτερο όγκο στα τέλη του 19ου αιώνα παρά στα τέλη του 20ου.
Βεβαίως στην πορεία του 20ου όντως σημειώθηκε μεγάλη αύξηση στην ταχύτητα και το απόλυτο μέγεθος των χρηματοοικονομικών ροών που διασχίζουν τα εθνικά σύνορα' εντούτοις, ο οικονομικός αντίκτυπος της παγκοσμιοποίησης έχει μείνει σε μεγάλο βαθμό περιορισμένος στην Τριάδα (τις Ηνωμένες Πολιτείες, τη Δυτική Ευρώπη και την Ιαπωνία) και στις αναδυόμενες αγορές της Ανατολικής Ασίας... Ακόμα και στην περίπτωση της αμερικάνικης οικονομίας, η οποία «παγκοσμιοποιήθηκε» ταχύτερα από κάθε άλλη εκβιομηχανισμένη οικονομία, το εμπόριο (εισαγωγές συν εξαγωγές) στα μέσα της δεκαετίας του 1990 μόλις έφτανε το 24% του ΑΕΠ, ποσοστό σαφώς μεγαλύτερο από το 11% του 1970...
Εξάλλου, η παγκοσμιοποίηση της εργασίας βρισκόταν στην πραγματικότητα σε πολύ υψηλότερα επίπεδα πριν από τον Α' Παγκόσμιο Πόλεμο παρά μετά' η διεθνής μετανάστευση παρουσίασε σημαντική πτωτική πορεία μεταπολεμικά... Με το ξέσπασμα του Α' Παγκοσμίου Πολέμου η μαζική μετανάστευση διεκόπη και έκτοτε ουδέποτε ανέκαμψε πραγματικά. Για δοκιμάστε να πείσετε έναν μεξικανό ή βορειοαφρικανό εργάτη χαμηλής ειδίκευσης ότι πλέον ζούμε σε μια παγκόσμια οικονομία και ότι τα σύνορα έχουν χάσει τη σημασία τους!
Στην πραγματικότητα, μεγάλο μέρος της ρητορικής περί παγκοσμιοποίησης δεν αποτελεί τίποτα περισσότερο από τη φαντασιοκοπία μιας πλούσιας και εκβιομηχανισμένης χώρας.


III
Πολυεθνικές επιχειρήσεις
Ο όρος πολυεθνικές επιχειρήσεις είναι λανθασμένος. Στην πραγματικότητα πρόκειται για επιχειρήσεις εθνικής βάσης που δραστηριοποιούνται στο εξωτερικό και περισσότερες από τις μισές έχουν τη βάση τους στις Ηνωμένες Πολιτείες... Συνήθως παρουσιάζεται η εικόνα ενός κόσμου στον οποίο η οικονομική δραστηριότητα έχει καταστεί διεθνική, τα εθνικά σύνορα είναι πολύ διαπερατά και οι επιχειρήσεις παίρνουν τις αποφάσεις τους, χωρίς καν να λαμβάνουν υπόψη τους αυτά τα σύνορα. Όμως οι περισσότερες από τις μεγαλύτερες διεθνείς επιχειρήσεις έχουν την έδρα τους στην Αμερική, το μεγαλύτερο μέρος της έρευνάς και της ανάπτυξης τους διεξάγεται εκεί και το μεγαλύτερο μέρος των ανωτάτων στελεχών είναι Αμερικανοί... μετρώντας με βάση το ύψος των πωλήσεων το 1971, οκτώ(8) από τις εννέα(9) κορυφαίες και 52 από τις 90 κορυφαίες πολυεθνικές επιχειρήσεις είναι αμερικάνικες... Το μέγεθος της εγχώριας αγοράς τους επιτρέπει στις αμερικάνικες επιχειρήσεις να λειτουργούν σε μεγάλη κλίμακα και να δημιουργούν πόρους που μπορούν να χρησιμοποιήσουν στο εξωτερικό, για να ανταγωνιστούν με ιθαγενείς επιχειρήσεις και να τις συντρίψουν.
Για παράδειγμα, το 1976 η IBM αφιέρωσε περίπου ένα δισεκατομμύριο δολάρια στην έρευνα και στην ανάπτυξη, ποσό που υπερέβαινε το σύνολο του τζίρου της μεγαλύτερης βιομηχανίας ηλεκτρονικών υπολογιστών της Βρετανίας και ήταν τέσσερις φορές μεγαλύτερο από τον προϋπολογισμό που είχε στη διάθεση του το Συμβούλιο επιστημονικής έρευνας της Βρετανίας...
Τα μειονεκτήματα των ξένων [μη αμερικάνικων] επιχειρήσεων σχετίζονται άμεσα με τη μικρότερη κλίμακα των εθνικών οικονομιών τους. Παρότι η Βρετανία, η Δυτική Γερμανία και η Ιαπωνία πλέον δαπανούν για έρευνα και ανάπτυξη ποσοστό του ΑΕΠ περίπου ίσο με το αντίστοιχο δικό μας, οι απόλυτες δαπάνες τους υστερούν. Με αυτές τις συνθήκες οι εθνικές κυβερνήσεις είναι αναγκασμένες να επιτρέπουν σε εγχώριες επιχειρήσεις να συνάπτουν διακανονισμούς με αμερικάνικες εταιρείες. Τα περιθώρια ελιγμών των μικρότερων κρατών στενεύουν ακόμη περισσότερο εξαιτίας του μεταξύ τους ανταγωνισμού. Αν, για παράδειγμα, η Γαλλία ακολουθήσει μια πολιτική αποκλεισμού αμερικάνικων επιχειρήσεων [όπως έκανε, ή πιο σωστά προσπάθησε να κάνει, επί De Gaulle], αυτές θα μεταφερθούν σε χώρες γειτονικές της Γαλλίας... Η αμερικάνικη βιομηχανία ηλεκτρονικών υπολογιστών μπορεί να τα βγάλει πέρα χωρίς τη βοήθεια γαλλικών εταιρειών, αλλά η Machine Bull δεν μπορούσε να επιβιώσει χωρίς αμερικάνικα κεφάλαια και τεχνολογία...
Δεν θα πρέπει να βιαστούμε να συμπεράνουμε ότι η αποκέντρωση των λειτουργιών συνεπάγεται έλλειψη ελέγχου. Από τα μέσα περίπου του 19ου αιώνα η ταχύτερη μετάδοση των ιδεών οδήγησε κατά τα λεγόμενα του R. D. McKenzie σε «συγκέντρωση του ελέγχου και αποκέντρωση των λειτουργιών». Όπως το έθεσε, «ο σύγχρονος κόσμος ενοποιείται μέσω πληροφόρησης που συλλέγεται και διανέμεται από σταθερά κέντρα κυριαρχίας»...
Το ερώτημα που πρέπει να τεθεί είναι: Που καταλήγουν τα περισσότερα νήματα; Και η απάντηση δεν είναι ότι καταλήγουν στο Λονδίνο, στις Βρυξέλλες ή στο Παρίσι αλλά στη Νέα Υόρκη και στην Ουάσιγκτον. Ο όρος «πολυεθνική επιχείρηση», όπως ο όρος «αλληλεξάρτηση», συγκαλύπτει την ειδική θέση της Αμερικής...

*
**
*

...ο πολυεθνικός και ιδιαίτερος χαρακτήρας της αμερικανικής κοινωνίας κατέστησε ευκολότερο για τις Η.Π.Α να παγκοσμιοποίησουν την ηγεμονία τους χωρίς να -αφεθεί να- φανεί πως είναι αυστηρά εθνική.
Για παράδειγμα, μια προσπάθεια της Κίνας να επιδιώξει παγκόσμια πρωτοκαθεδρία θα αντιμετωπιζόταν αναπόφευκτα από άλλους ως μια προσπάθεια να επιβάλει εθνική ηγεμονία. Για να το θέσουμε απλά, ο οποιοσδήποτε μπορεί να είναι Αμερικανός, αλλά μόνον ο Κινέζος μπορεί να είναι Κινέζος - και αυτό βάζει ένα επιπλέον και σημαντικό εμπόδιο στον τρόπο οποιασδήποτε ουσιαστικά εθνικής παγκόσμιας -προσπάθειας- ηγεμονίας.

.~`~.
Για περαιτέρω ιχνηλάτηση και πληρέστερη προοπτική